Ўзбекистон Инсон Ҳуқуқлари Жамияти » Асосий эркинликлар.

Ўқувчилар асосан кўп вақтини пахта далаларида ўтказиб…

admin — Wed, 08 Sep 2010 16:07:09 +0000

Ўзбекистон

Савод чиқаришнинг “ўзбекча” модели

Ўзбекистонлик ўқитувчиларга кўра, талабанинг саводхонлик даражасини юқори қилиб, кўрсатиш вазирликдан талаб қилинади.

08.09.2010

Садриддин

8 сентябр халқаро саводхонлик куни сифатида нишонланади. БМТнинг таълим, фан ва маданият ташкилоти – ЮНЕСКО 1966 йилдан бери саводхонликнинг инсоният тараққиёти ва умуман одамларнинг кундалик ҳаётидаги аҳамиятини ёдда сақлаш мақсадида бу санани нишонлаб келади. Сана муносабати билан болаларга таълим беришни ўзлари учун касб этиб танлаган ўзбек ўқитувчилари ҳаётига бир назар ташлашга қарор қилдик.

ЮНЕСКО ташаббуси билан 1966 йилдан бери ўтказилаëтган мазкур тадбирдан кўзланган асосий мақсад, жаҳон бўйлаб саводсизликни тугатишга қаратилган саъй-ҳаракатларга эътиборни жалб этиш ва бу жараëнни рағбатлантиришдир.

ЮНЕСКО маълумотларига кўра, ҳозир жаҳон бўйлаб бир миллиардга яқин одам саводсиз. 75 миллиондан ортиқ бола ўқиш ëки ëзишни ўрганиш имкониятидан маҳрумдир.

Ўзбекистон Халқ таълими вазирлиги бошқармаси вакили Йўлдош Асадов Озодлик радиосига бу ҳақда илгари берган маълумотида, Ўзбекистон саводхонлик масаласида дунëдаги энг олдинги давлатлардан бири эканини таъкидлаган эди. Вазирлик мулозими ўзбекистонлик болаларнинг 100 фоиз мажбурий таълимга жалб қилинганини ўз сўзларига асос қилиб келтирган эди.

Бироқ Ўзбекистондаги ўрта мактаб ва олийгоҳларда ишлаётган ўқитувчиларнинг айтишларича, саводхонлик даражаси болаларнинг мажбурий ўқитилаётгани билангина белгиланмайди. Саводхонлик даражаси болалар олган билимнинг сифати, уларнинг дунёқарашига ҳам боғлиқ.

Ўзбекистон аграр давлат бўлгани ва аҳолининг 70 фоизига яқини қишлоқ жойларда истиқомат қилиши боис мактабларнинг асосий қисми қишлоқларда жойлашган. Қишлоқ ўқувчиларининг ўқув йили давомида дам-бадам қишлоқ хўжалиги ишларига жалб қилиниши уларнинг саводи даражасига ҳам путур етказяпти, дейди исми сир қолишини истаган сурхондарёлик ўқитувчи.

Болалар икки ой давомида мактаб кўрмайди, лекин синф журналларига бу муддат ичида фалон дарслар ўтилди, фалон ўқувчига фалон баҳо қўйилди, деб қайд этиб борилади, дейди суҳбатдошимиз:

- Журнал давлатнинг ҳужжати. Баҳоларни тўлиқ қўйиб берамиз. Юқоридан шундай топшириқ бўлгандан кейин ўз ўзидан ҳамма қўйиб беради. Қалбаки баҳо қўйиб берасиз. Эртага ўқувчи кейин зорланади. Лол қоласизда. Ўқувчининг саволига лол қоласизда. Битта баҳона шу “Сен пахтада яхши иштирок этганинг учун беш. Сен яхши иштирок этмаганинг учун тўрт”. Нима қилайлик, бошқа иложимиз йўқ, -дейди Сурхондарё вилоятидаги мактабларнинг бирида ишлаётган ўқитувчи.

Ўзбекистонлик ёзувчи Абулқосим Мамарасулов фикрича, фан-техника ривожлангани сари гўёки болалар саводли бўлиб бораётгандай туюляпти, бироқ уларнинг фикрлаш доираси торайиб бормоқда:

- Ҳозирги даврда имконият жуда катта демоқчиман. Лекин ҳозирги даврда битта нарсани ютқазиляпти. Ҳожибой Тожибой айтмоқчи “вариантлар топиб беринг, у-бу”, дейди. Бизнинг давримизда ундай бўлмасди-да. Фикрлашга мажбур қилар эди ҳар бир масала, ҳар бир савол. Керак бўлса, имтиҳонларда ҳам саволга жавобни фикрлаб топишимиз керак бўлар эди. Фикрлашга мажбурият йўқда ҳозир. Ҳозирги замонда ютқазаëтган тарафимиз шу. Бизда ҳозирги даражадаги имконият, информация бўлмаган. Ҳозиргиларга информация катта, лекин фикрлаш йўқ. Ҳозир замон болаларининг энг ëмон ютқизиши шу бўлса керак деб ўйлайман,- дейди ёзувчи Абулқосим Мамарасулов

Ўзбекистондаги олий ўқув юртларидан бирининг ўқитувчиси олий ўқув юртига ўқишга келган талабаларнинг саводхонлик даражаси жуда паст, дейди. Бу суҳбатдошимиз ҳам исми ошкор этилмаслигини сўради:

- Мен кўп йиллардан бери олий ўқув юртида дарс бераëтган бўлсам, Ўзбекистон талабаларининг саводхонлик даражаси паст, жуда ҳам паст, деган бўлардим. Мен буни далиллар билан, фактлар билан айтиб бераман. Биринчидан, мана биз сессия, яъни имтиҳон пайтларида талабаларнинг имтиҳон топширишларини назорат қилиб борамиз. Университет раҳбарияти томонидан қўйиламизда. Талабаларнинг аксарияти, 90 фоизи шпаргалкадан кўчирмасдан жавоб ëза олмайди. Имтиҳон билетига қўйилган саволларга жавоб ëза олмайди. Биздан қайта-қайта илтимос қилишадики, домла кўчиришга имконият яратиб беринг деб.

Ўқитувчи ўз гапларини асослай туриб, бошқа мисолларни ҳам келтиради:

- Яқинда бир домла бир аудиторияда талабадан имтиҳон олаяпти. Мен ëнида ўтирибман. Бир пайт мақтаб “Жавобларинг яхши. Жуда яхши жавоб бераяпсан”, деб турган эди, орадан бир қанча вақт ўтгандан кейин урушиб кетди ҳалиги талабани. “Нима бўлди?” десам¸ “Яхшигина жавоб бериб турган эди. Европа давлатларига қайси давлат киради, деб сўрасам, Америка деб жавоб берди”, дейди. Олий ўқув юртларига жуда билимсиз талабалар қабул қилинаяпти. Яна битта мисол келтираман. Мана бир йили университетга Тошкентдан аттестация комиссияси келиши керак эди. Бир ой давомида биз ўша аттестацияга талабаларни қониқарли жавоб бериши учун дарс ўтмасдан уларни тайëр тест жавобларига тайëрладик. Улар фақат қуруқ ëдлаш билан, бир ой ëдлаб шунда ҳам 85 фоиз кўрсаткич берибди.

Бундан ташқари апрел, май ойлари талабалар территорияга ташланади. Тозалашга, ҳашарга, шаҳар ободончилик ишларига. Дарслар қолиб кетади. Бундай ҳолатда қандай қилиб, саводхонлик бўлиши мумкин? Талабаларнинг билими мактаб ўқувчиларининг билимидан ҳам паст даражада,- дейди олий ўқув юрти ўқитувчиси.

Унинг айтишича, бу саводсизликнинг таги ўрта мактабларга бориб тақалади. Ўрта мактаб ўқитучиларининг иқтисодий аҳволи жуда ночор. Бундай ҳолатда стфатли таълим ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас, “қуруқ қошиқ оғиз йиртар”, деб давом этади суҳбатдошимиз:

- Бу ëлғон система. Бизнинг жамиятдаги ëлғон система. Биринчидан, айтаяпман мактаб ўқитувчилари учун яратилган шароитлар талабга жавоб бермайди. Уларнинг билимининг ўзи паст. Уларга ҳеч қандай шароит яратилмаган. Ойликлари паст. Ҳаммаси пластик карточкага ўтказилган. У ойилик олмаса, ишидан манфаатдор бўламса, у қандай қилиб синф хонасига кириб юракдан дарс беради, ўқувчиларни билимли қилишга ҳаракат қилади? У уйини, тирикчилигини, бола-чақасини боқишни ўйлайди. Ахир аввал иқтисод, кейин сиёсат деган аксиома борку!,- дейди Ўзбекистондаги олий ўқув юртларининг бирида ишлаётган ўқитувчи.

Наманган давлат университетининг собиқ ўқитувчиси, биология фанлари номзоди Алижон Обидовнинг айтишича, ҳозир олийгоҳлардаги саводхонлик даражасини бундан 20 йил олдинги даврга таққослаб бўлмайди. Таниш-билишчилик ва коррупциянинг чуқур илдиз отгани натижасида, университетга қабул қилинган талабаларнинг фақат 30 фоизини саводли, деса бўлади, дейди домла:

- Ортиқча қабул қилишлар йўқотилиб, бир курсга 175-180 талаба эмас, битта группа олинса, саводхонлик даржаси кескин кўтарилади. Ишонаман. Ҳозир мен олтита-еттита гуруҳга қабул қилинган 175танинг ичида гапирадиган бўлсам, 30 фоизининг ўқитувчи бўлишига розиман. Учдан бирига розиман. Боринг 40 фоизи бўлсин, 60 фоизи ярамайди. Охирги 25 фоизи эса, деялри ўқимасдан баҳони пул билан қўйдиради,- дейди Алижон Обидов.

Унинг айтишича, талабаларнинг саводлилик даражасини юқори қилиб, кўрсатиш юқоридан, яъни вазирликдан талаб қилинади ва талабанинг ҳақиқий баҳосини кўрсатишга домланинг ҳаққи йўқ:

- Талабаларнинг рейтинг баллини қўйиб турадиган ойнаси бор. Ўқитувчисидан сўрамасдан шартта қўйиб юбораверишади. Маориф вазирлигидаги рейтинг баллини қўйган билан, ҳар бир ўқув юртиникини солиштирадиган бўлса, биттаси ҳам тўғри чиқмайди. Натижада юқоридаги инстанцияларга “иккисиз ўқишаяпти”, деган нарса кетади. Менинг қўлимда дарсга 300 соатлаб келмаганларнинг рўйхати бор. Керакли жойларга топширганман. “Қани бу? Нимага келмаган?”, деб сўрайдиган одамнинг ўзи йўқку. Шунинг учун ўша келмаганларга баҳо қўйилаверганидан кейин, ўқиб юрганлар хафа бўладида. Айтмагандай қўймаса, пулини тўлайди. Мен айтмасам ҳам сизга ҳам, бошқасига ҳам тушунарли. Эркин Воҳидовнинг илгари ëзган битта шеъри бор.

Бизлар арра тортмоқдамиз,
Аррамизнинг тиши йўқ,
Нега арранг тиши йўқ деб,
Сўрайдиган киши йўқ.

Чунки бизлар анойимас,
Жуда яхши биламиз,
Ўша арра тортган шохда,
Ўлтирибмиз ўзимиз.

Самарқанд давлат университетининг собиқ ўқитувчиси Холиқназар Ғаниевнинг айтишича, Ўзбекистонда саводхонлик даражаси собиқ иттифоқ пайтида ҳам паст бўлган ва мустақиллик йилларида ҳам бу соҳада ижобий томонга ўзгариш бўлмади:

- Ўрта мактабда, айниқса, бошланғич ўрта мактабларда ўқишнинг савияси жуда паст. Ўқувчилар асосан кўп вақтини пахта далаларида ўтказиб, ўқишнинг тайини бўлмайди. Пахтада бир-икки, баъзи вақтлари уч ойгача юришади. Хуллас савод учун асосий база бериладиган ўрта мактабларда ўқишнинг сифати жуда паст. Шунинг учун савод даражаси ҳам шунга яраша. Мана масалан, мен ҳозир бир нрча йиллардан бери репетиторлик қиламан. Келаëтган ўқувчиларнинг 90 фоизида мустақил фикрлаш ҳам йўқ, ҳатто ўша мактаб программасида назарда тутилган фундамент билим ҳажми ҳам йўқ. Билим ҳажми бўлмагандан кейин фикрлаш қаëқдан бўлади,- дейди Самарқанд давлат университетининг собиқ ўқитувчиси Холиқназар Ғаниев.

Демак, мамлакатда саводхонлик даражаси, энг аввало, ўқитувчига боғлиқ экан, бугунги ўзбек ўқитувчисининг турмушига бир назар ташлаш жоиздир.

Мустақиллик байрамининг эртасига биринчи қўнғироқ чалингач ўзбекистонлик ўқитувчиларнинг кўпчилиги ўз шогирдларини олдига солиб, пахта далаларига жўнаб кетди.

Одатда кузнинг охирларига қадар давом этадиган пахта фронтига жўнатилаётган ўқитувчи ва ўқувчилар армияси сафи кун сайин кенгайиб бормоқда.

Ҳафта бошида сариосиёлик ўқитувчилар ҳам кўрпа-тўшагини елкага ташлаб пахта теримига жўнади. Аниқроғи мажбуран жўнатилди.

Ўзбекистонда бошланган пахта терими мавсуми ўз қаърига биринчи бўлиб, жамиятнинг жуда ҳам беозор қатлами ҳисобланган ўқитувчи ва ўқувчиларни торта бошлайди.

Ўқитувчи бугун пахтакор бўлди. Куни кеча эса ғўза қуртларига қарши курашиб юрган агроном эди. Дарвоқе, бугунги ўзбек жамиятида ўқитувчи яна қандай касбларни ўзлаштириб олдийкин?

6 август куни эрталаб сариосиёлик ўқитувчилар “зарбдор бригадалар” таркибида 10 кунлик пахта терими сафарига отланди. Мактабларда чалинган “биринчи қўнғироқ” жаранги ҳали тиниб-тинмай, юқори синф ўқувчилари ҳам ёппасига пахта теримига сафарбар этилди. “Ўқитувчи ўз касбини камида икки ойга пахтакорликка алмаштирди”,-дейди Сариосиё туманидаги мактаблардан бирида ўқитувчи бўлиб ишлаётган Фахриддин Аҳмедов(исми шарифи ўзгартирилган):

Ўқитувчи – пахтакор

- Бугун мана 6 сентябр бўладиган бўлса¸ Сариосиë тумани бўйича ëппасига барча мактаблардан 10 тадан¸ 20 тадан ўқитувчилар сонига қараб Шеробод туманига¸ Музробод туманига жўнаб кетди. Автобусларга юкларини ортишиб, пахта теримига. Янги ўқув йилининг биринчи чорагининг биринчи ойида дарсни энди бориб, Худо хоҳласа, пахта далаларида ўтишади. Далаларда “жавлон уриб” пахта териб “дарс ўтгани” жўнаб кетишди бугун. 10 кунлик хизмат сафари. Ўқув йилининг биринчи чораги ҳисоби бўйича туманимиздаги ўқитувчиларнинг барчаси сентябр¸ октябр ойида ўқитувчилик касбини вақтинча топшириб туришиб¸ зарбдор пахтакорларга айланиб қолади,- дейди ўқитувчи.

Фахриддин Аҳмедовнинг “ўқитувчи касбини пахтакорликка алмаштирди”, дегани бизни шу мавзу устида бир оз мулоҳаза юритишга ундади. Бундоқ туриб ўйлаб кўрсак, ўқитувчининг қилмаган иши қолмабди, ҳисоб. Ўқитувчининг ўз ишидан ажралмаган ҳолда янги касбларга тортилиши хусусидаги мавзуни давом эттирдик. Фахриддин Аҳмедовга кўра, бугун қишлоқ ўқитувчилари “ғаллакорлик” касбини ҳам яхшигина ўзлаштириб олдилар, чунки ғаллани гўнг билан озиқлантириш ишлари ҳам уларнинг зиммасига юклатилди:

Ўқитувчи – ғаллакор

- Ҳатто ўқитувчилар уйма уй юришиб¸ (ҳар10 нафар ўқитувчига тўрт тонна мажбурият) пахта даласига экилган буғдойга сепиш учун гўнг йиғишади. Туман ҳокимлиги томонидан¸ вилоят¸ район халқ таълими бўлими томонидан мактабларга гўнг мажбурияти солинган. Уйма уй юриб йиғамиз. Мажбуриятни бажармасак¸ иложи йўқ.,-дейди сариосиёлик ўқитувчи Фахриддин Аҳмедов.

Ўқитувчининг пахта даласида ўзлаштирган янги касблари шу билангина тугамас экан. Наманганнинг Мингбулоқ туманида ўқитувчилик қилаётган Иброҳимжоннинг айтишича, улар яқинда ғўза қуртлари бўйича мутахассис бўлиб кетишса, ажаб эмас.

Ўқитувчи – агроном-энтомолог

- Ҳозир ëзги пайтларда ўқитувчиларга қишлоқ хўжалик ишларини ҳам топширишди, ака. Бизнинг директор ўрибосарини жавобгар қилиб тайинлаган. “Ҳамма ўқитувчиларни пахта даласига олиб борасан” дейди. Кўсакка қурт тушадику. Кўсакка тушган қуртларнинг терилишини назорат қилиш¸ керак бўлса ўқитувчининг ўзи ҳам дала ичига тушиб шу нарсаларни териб юриши керак. Икки-уч йил олдин ўзим ҳам шунақа ишда қатнашганман. Кириб кўсакнинг қуртини терганман. Бундан ташқари яна ўтни юлдиришга жалб қилишган. Аëлим ҳам бирга ишлайди. Бу йилги ëзда икки мартами, уч мартами далага бориб ишлади. Гуруҳ қилиб қўядида. Масалан мактабда ўқитувчилар сони 50 та бўлса¸ 10 тадан бешта гуруҳ қилиб қўядида 10 таси бир ҳафта борса далага¸ яна 10 таси кейинги ҳафта боради.Шу йил отпуска вақтида ҳам шунақа қилинди, -дейди ўқитувчи Иброҳимжон ака. Унга кўра, ўқитувчилар ҳокимиятнинг топшириғи билан аҳолидан газ ва электр энергияси учун тўловлар йиғадиган дастёрларга айлантирилди:

Ўқитувчи – газчи, светчи

- Ўқитувчининг светчи¸ газчи бўлганида ўзим ҳам қатнашганман. Бу йил ëз пайтида пахтанинг иши авж олиб¸ айтилмай қўйди, ўқитувчиларга. Лекин март¸ апрел¸ май ойларида ўзимиз ҳам уйма уй юриб газ ҳисоблагичлардан ëзиб¸ книжкаларини текшириб қарзи борми ëки йўқми ҳаммасини плюс минусигача қўйиб¸ балансини бериб юрдик. Шахсан мен ўзим ҳам тўрт-беш марта ўзимга бириктирилган маҳаллани айланиб шуни қилиб бердим. Бундан ташқари яқинда¸ 15-20 кун бўлди шекилли¸ пенсионерлар бўладику¸ “Пенсионерларнинг уйига кириб¸ ҳар биттанг тўртта пенсионердан ариза оласизлар “пенсиямни пластик карточкада тўланишига розиман” деб. Шунақа тушунтириш ишларини олиб боринглар” деди. Бештасидан илтимос қилдим. Унинг учтаси рози бўлиб, имзо қўйиб берди. Иккиси рози бўлмади. Қаëққа борсанг боравер, деди. Рози бўлганларнинг аризасини директор ўринбосарига топширдим,-дейди мингбулоқлик ўқитувчи Иброҳимжон ака.

Ўқитувчи том маънода маҳаллий ҳокимиятларнинг мардикорига айланиб қолди, Ҳатто кўчаларнинг тозалиги ва ободончилик ишлари ҳам ўқитувчининг бўйнида, -дейди сирдарёлик ўқитувчи Гулбаҳор.

Ўқитувчи – санитар

- Маҳалладаги ободонлаштириш ишлари ҳам ўқитувчиларнинг зиммасига юклатилган ҳозир. Ҳар битта маҳаллани ўқитувчилар ўзи назорат қилади. Тозалигини¸ дарахт экишларини¸ ҳар битта ўқитувчига биттадан кўчани бўлиб берган, ўзи яшайдиган кўчани. Масалан, сувга пул йиғишга ҳам ўқитувчилар ëрдам беради¸ газга пул йиғишга ҳам ўқитувчилар¸ ҳамма нарса ўқитувчиларнинг бўйнига юклатилган ҳозир. Зиммасига топшириб қўяди ҳар битта кўчани. Фуқаролар йиғинида йиғилиш бўлса¸ улар ҳам бориб ҳисобот беришлари шарт,- дейди сирдарёлик ўқитувчи Гулбаҳор.

Бугун дунё бўйлаб қарийб бир миллиард одам саводсиздир ва 80 миллионга яқин болалар мактабда таълим олиш имконига эга эмас.

Расмий маълумотларга кўра, Ўзбекистонда аҳолининг 97 фоизига яқини саводли. Саводхонлик рейтинги бўйича дунё давлатлари орасида Ўзбекистон 63 ўинни эгаллайди.

Лекин Тожикистон ёки Туркманистон каби мамлакатларда ҳам аҳолининг қарийб 100 фоизи саводли экани иддао қилинади.

Ўзбекистонлик ўқитувчилар асосий касбларидан ташқари пахтакорлик ёки санитарлик қилаётгани, қолаверса, миллионлаб талабалар ўқув йилининг биринчи чорагини пахта далаларида ўтказаётгани инобатга олинса, ўзбеклар ҳам дунёдаги саводсизлар армияси сафларини тўлдирмаяаптимикан, деган андиша кўнгилга келади.

http://www.ozodlik.org/content/article/2152219.html

…ҳар ойда 20га яқин маҳбуснинг жасади чиқади.

admin — Tue, 07 Sep 2010 17:18:23 +0000

Ўзбекистон

Марҳум маҳкум ҳаққини ким ҳимоя қилади?

37 ёшли Шавкат Алимхўжаев Ўзбекистон қамоқхоналаридан ўлиги келаётган маҳбусларнинг навбатдагиси бўлди.

07.09.2010

Нодира

Навоийдаги қамоқхонадан жасади келган маҳбуснинг онаси тошкентлик Насиба Алимхўжаева билан суҳбатни ҳафта бошида эътиборингизга ҳавола қилган эдик. Ўзбекистонда қамоқхонадан маййит чиқиши тез-тез учрайдиган ҳодисага айланиб қолган ва Насиба опа каби бошига кулфат тушганлар такрор-такрор тилга оладиган саволларга жавоб топишга уриндик.

Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари фаоллари кузатувларига кўра, мамлакатдаги 55та жазони ўташ муассасаларидан ҳар ойда 20га яқин маҳбуснинг жасади чиқади.

Асосан Сангород, Навоий, Қарши ва Жаслиқ қамоқхоналаридаги маҳбуслар орасида ўлим ҳоллари кўп учрайди ва ўзбекистонлик ҳуқуқ фаоллари тўплаган маълумотларга кўра, қамоқдан ўликлари чиқаётганларнинг кўпчилиги диний айбловлар билан қамалган маҳбуслардир.

Маҳкумлар ўлими сабаблари борасида ҳам ўзбекистонлик кузатувчилар деярли якдил хулосада — сил касали ва қийноқлар.

Озодликка маълум бўлган ҳолатларнинг аксариятида эса, марҳумларнинг яқинлари уларнинг қамоқдаги қийноқлар оқибатида ўлгани ҳақида сўзлашади.

Шундай ҳоллардан бири Навоий қамоқхонасида жазо ўтаётган 37 ёшли ўғли Шавкат Алимхўжаевнинг жасадини тупроққа қўйган тошкентлик Насиба Алимхўжаеванинг мурожаатини сизга 6 сентябр куни ҳавола қилган эдик.

Насиба Алимхўжаева бундай ҳолларда марҳумларнинг яқинларини қийнайдиган саволларни тилга олди.

- Менга ҳозир просто алам қилаëтгани нима учун ўлдиришди, нима учун қилишди билмайман. Ëздим шуни управлениега. Ҳеч қайсиниси қулоқ солмади, – дея куйинади Насиба Алимхўжаева.

Фарғоналик инсон ҳуқуқлари фаоли Абдусалом Эргашев қамоқхонадан жасади келган маҳбусларни дафн этиш маросимида кўп бор иштирок этган. Қамоқхонадан келтирилган жасад ҳуқуқ-тартибот идоралари зуғуми ва кузатуви остида ҳеч бир текширув-суриштирувсиз кўмиб юборилганига кўп бор гувоҳ бўлган.

У киши қариндошининг жасади қамоқхонадан келган оилаларга жуда чекланган бўлса-да, юридик жиҳатдан ёрдам бериши мумкин бўлган бир неча ҳолатларни тилга олди.

Биринчи галда, уйга келтирилган марҳумнинг танасидаги қийноқ аломатларни тасдиқловчи далилларни йиғиш лозим. Жуда муҳим аҳамиятга эга бўлган далиллар марҳумнинг ўлими ҳақидаги гувоҳнома, фотосурат, тиббий экспертиза хулосасидир.

Одатан, 2 ёҳуд 3 нафар кузатувчи — қамоқхона ходими, ички ишлар органлари ходими ва маҳаллий ҳокимият идоралари вакилларидан иборат, баъзан эса, ювғучию гўрковни ҳам ўзи билан олиб келган гуруҳ ўлим ҳақидаги гувоҳномани тақдим этиши шарт. Аммо, марҳум танасини кўздан кечириш, уни суратга олишга имкон бермайди.

Бундай ҳолларда, дейди Абдуслом Эргашев, гувоҳлар кўргазмаларини йиғишга уриниш лозим.

- Умуман расмга олдиришмаяпти, дейлик. Шундай ҳолларда битта оила аъзолариданмас қўни-қўшниларидан гувоҳ олиш керак. Уларнинг оғзини ëпа олмайдику. “Мана бу ерини кўраяпсизларми? Мана бу из ниманики қўшнилар?”, деб нима қилинса, бу битта оиланинг иддаоси бўлмайдида. Бу гувоҳлик адвокатга берилса, адвокат қанақа қилиб ишлатишни билади,- дейди Абдусалом Эргашев.

Яна бир муҳим масала марҳум танасидаги аломатларни фарқлай билишдир.

Ҳуқуқ фаоли одатан, мусибатда қолган оилалар маҳбусни кўрган заҳотиёқ унинг кўкарган, кесилган жойлари қийноқ аломати, деган чалғитувчи гумонга боришини айтади.

- Келган ўлик оқ матоми, бошқа матогами ўраб ëки бир тўшакка ўраб келинган бўлса, албатта ўралган матода қон бўлади. Кейин кўкариб кетган бўлади жуда кўп пайтда. Биринчи ўринда ҳаëлга келадиган нарса “мана уриб ўлдирилибди, қийнаб ўлдирилибди”, дейдида. Аслида инсон жони узилгандан кейин вскритие бўлади. Жуда кўп аъзоларидан гестология учун намуна олинади. Жуда кўп жойида қон томирлари кесилади. Кесилган томирлар, албатта қайтариб тикиб қўйилмайди. Ундан кейин ўликнинг ичига қон тўлиб секин ташқарига чиқишни бошлайди. Узоқ масофадан келаëтганда эса ўриндиққа ëки автомобил полига қўйиб олиб келинади. У эса келгунча урилиб, заха ейди. Заха еган жойлари кўкариб гемотома дейди, қон тўпланиб, қорайиб қолади. Бу ҳам биринчи ўринда калтакланган, деган шубҳага олиб келади,- дейди ҳуқуқ фаоли.

Яъни, танадаги кўкарган нуқталар гарчи ҳақиқатда ҳам қийноқ аломатлари бўлса-да, марҳум қийноқдан ўлган, деган даъвога далил бўла олмайди, дея хулоса қилади Абдусалом Эргашев.

Бундан ташқари, Насиба Алимхўжаева ҳикоясида тилга олинган яна бошқа аломат — бош чаноғининг очилгани ҳам тиббий текширувнинг натижаси бўлиши мумкин.

Аммо, бундай аломатларнинг барчаси қўшимча текширувни талаб қилишга асос бўлади. Шу боис, бундай аломатларни йиғиш билан чекланиб қолмай, дарҳол қўшимча текширувни талаб қилиш лозим, дея тавсия қилади ҳуқуқ фаоли.

Қўшимча текширувда жасад кўмилмасдан туриб, уни очиш ва ички аъзоларидан намуналар олинади.

- Албатта, кўпинча оилалар диний нуқтаи назардан бунга рози бўлмайди. Рози бўлса ҳам ҳуқуқ-тартибот идоралари бунга имкон бермайди ва одатан, шомга яқин ёҳуд кечаси олиб келинган жасад ислом қоидалари ҳамда маҳаллий ҳуқуқ-тартибот идоралари қистови билан зудликда кўмиб юборилади,- дер экан Абдуслом Эргашев бундан кейинги ва сўнгги имконият эксгумация эканини айтади.

Ўзбекистон қонунлари доирасида эксгумация марҳумнинг оила-аъзолари розилиги билан амалга оширилади.

- Оила-аъзоларнинг розилиги бўлиши керак, қариндош-уруғларининг. Халқаро нормаларда бунақа чеклов йўқ. Бизда шу чеклов бор. Яқинларининг розилиги керак. Менталитетдан келиб чиқиб, дейилган. Ўзлари рози бўлгандан кейин эса, прокуратурага мурожаат қилиш керак. Комиссия тузилади. Асосан, кечқурун эксгумация қилинади. Ўзим кўп бор иштирок этганман. Қабристон милиция кучлари томонидан ўралади биров кирмасин деб. Жуда даҳшатли нарсаю, жасад эзилиб, бузилиб кетган бўлади кўп ҳолларда. Ўша ернинг ўзида яна ўша гестология учун намуналар олинади, кўздан кечирилади,- дейди ҳуқуқ фаоли.

Абдусалом Эргашев шу йўл билан, босқичма-босқич ҳақиқатни юзага чиқариш мумкин, деб ҳисоблайди.

Фарғоналик диндор Ҳусанбой хожи Навоий қамоқхонасидан келгач вафот этган бир фарғоналик тарихини эслайди.

- Ҳамид Ҳасанов, деган одам таниқли тадбиркор Алишер Ҳасановнинг акаси эди. Қамоқда жазосини ўтаëтганда уришган ва ошқозонини ëриб ташлашган. Санчастга ëтқизиб операция қилишган. Кейин сал тузук бўлса, зонага қайтарган. У ерда яна уришган ва шу аҳволда уч марта операция бўлган. Қарасаки бўлмайди. Аҳволи жуда оғир. Зона ходимлари келиб қўлидаги кишанни ечиб, 26 минг пул бериб, “бу энди озод бўлди”, деган. Алишер Ҳасанов акасининг дардида куйиб-ëниб қаратмаган доктори қолмади, аммо, иложи бўлмади. Акаси ўлди. Кейин судга мурожаат қилган. Навоий шаҳар, Навбаҳор районининг суди кўриб чиққан. Хўжамов деган суднинг раиси экан. Жараëнда кўп бошқа ишлар ҳам очилиб кетиб қолибди. Шунақа қилиб уларга моддий зарар уч миллионни жавобгарлардан ундириб буларнинг уйига юборишган. У ерда жуда кўп одамга жазо қўллаган, бир-иккитасини бўшатган ҳам, дейишади,- дейди фарғоналик Ҳусанбой хожи.

Аммо у бу ҳар кимнинг ҳам қўлидан келадиган иш эмас, деб қўшиб қўяди.

Судялар билан тортишиб ҳақиқатга эришиш учун сабр, куч-қувват, моддий имконият ва билим керак.

Қамоқхонадан жасади келган маҳбуслар юз фоиз ҳолатларда эркаклардир. Уларнинг вафотидан кейин ҳақиқатни тиклаш ишлари эса болаларини бағрига босиб боқувчисиз қолган аёллар ёҳуд мусибатдан қадди букилган кекса ота-оналарга қолади.

- Талаб қилса бўладию, лекин булар аëлларда. Ëзишмайди улар. Ëзишса, югуришса, натижаси бўлади. Ҳамма нарсани Худодан, деб билиб 85 фоизи ëзмайди. Ёзилгани, ҳақиқатни талаб қилингани яхши. Хўжамовга ўхшаган судлар бўлса, жазолайди.

Ўзбекистонлик кузатувчи мамлакат судяларига ҳам бунақа ишлар ҳисобот учун керак, бундан ташқари, текшир-текширлардан қўрққани боис, даллилар яққол кўриниб турган ишларда ҳақиқат томонга эгилишга баъзан мажбур бўлишади, деб ҳисоблайди.

Абдусалом Эргашев ҳам шу фикрни қувватлар экан, эътиқоди учун қамалган ва қамоқда ҳам эътиқоди учун қийноққа солиниб, нобуд бўлган маҳбуслар ҳаққини ҳимоя қилиш пайтида чиқарган хулосасини айтади.

- Биринчи ўринда қўрқувда. Кел, дейди, акамиз ўлибди, қолган 10 та укам тирикку, Худо шуларнинг умрини берсин, дейди. Биз уринамиз. Роса уриниб, бир натижага етган жойимизда хиëнат қилишади, ташлаб кетишади қариндош-уруғи. “Йўқ, бизга бўлди”, дейишади. Нега бунақа деганини эса биламиз ва “қоп-қора” бўлиб қолаверамиз. Айтишадики¸ сизлар атайин ваҳима кўтарасизлар¸ бошқа қиласизлар, деб. Мурожаат қилса¸ қонуний мурожаат қилса бўлади. Бир марта уринганда бўлмаса¸ яна қайтиб мурожаат қилиш керак. Битта одам ўзидан ўзи ўлиб кетавермайдию қамоқдами, бошқа жойдами, қаерда бўлса ҳам. Бу бир тирик инсоннинг умрику!

http://www.ozodlik.org/content/article/2151178.html

…мажбурий меҳнат йўқ деб қоғозда ëзилган қонунларни олиб…

admin — Tue, 07 Sep 2010 16:40:19 +0000

Ўзбекистон

Ўзбекистон яна ваъдаси устидан чиқмади

Болалар меҳнатига қарши конфенцияни уч йил аввал қабул қилган Ўзбекистон ҳукумати яна болаларни пахта даласига ҳайдади.

07.09.2010

Меҳрибон

7 сентябрдан бошлаб Сирдарё мактабларнинг юқори синф ўқувчилари пахта теримига жўнатилди. Ўзбекистондаги аксар коллежларнинг талабалари эса аллақачон пахта далаларида тер тўкмоқда. Расмий Тошкентнинг болалар мажбурий меҳнатига қарши қабул халқаро ҳужжатларни эсидан чиқарган кўринади.

Сирдарёнинг айрим туманларида 7 сентябрдан бошлаб ўрта мактабларнинг юқори синф ўқувчилари пахта теримига жалб қилинди.

Бу ҳақда “Эзгулик” жамиятининг Сирдарё бўлими раҳбари Исроил Ризаев Озодликка маълум қилди.

- Бугун мактаблар ëпилибди. 7-8-9 синф ўқувчилари маҳаллий жойларда тераяпти экан. Ҳозир иккита-учта районга телефон қилсам¸ баъзи бир районларда ҳали мактаб ўқувчилари ҳашарга чиқмабди. Эртага Ҳайитдан кейин 10 дан бошлаб дейишаяпти. Лекин бизнинг районларда Сирдарë тумани¸ Мирзаобод туманларида бугундан бошлаб мактаблар ëпилиб пахта бошланди. Эрталаб болалар биринчи соатга боришган эди. Мактаб формада қайтиб келишдида пахтага чиқиб кетишди. Ўзларининг ëнидаги хўжаликларга. Ҳозирча ëтоққа олиб кетгани йўқ ўқувчиларни. Ҳозирча ўзларига яқин жойларга бориб турибди. Рўза Ҳайитидан кейин оммавий тарзда уларни ëтоқларига олиб бориш мўлжалланаяпти экан. Вилоят ҳокимлигидаги йиғилишда шундай кўрсатма берилган деб айтишди, дейди Исроил Ризаев.

7 сентябр куни Сирдарёдаги Ширин энергитика коллежи талабалари ҳам пахта теримига тушди. Бу ҳақда коллеж ходимаси Озодликка билдирди.

- Бугун коллежимиз пахтага чиқди. Бугун чиқиб кетишди. Далага кетган ҳозир ҳамма. Пахта бошланди, деди коллеж ходимаси.

Сурхондарёдаги Шеробод тиббиёт коллежи талабалари ҳам 7 сентябрдан далага отланаётганини айтади коллеж ходими.

- Бугун чиқаяпмиз насиб бўлса. Бугун тайëргарликда турибмиз. Автобуслар келиши керак. Айни пайтда болалар кўрпа-ëстиғини тайëрлаб келиб ўтирибди. Ҳали техника келгани йўқда. Транспорт келиши керак. 28 та автобусни кутиб ўтирибмиз ҳозир. Улар ҳозир Денов тиббиëт коллежи ва бошқа райондаги коллежларни олиб келадида Шерободга. Ҳаммага пахта деб айтилган. Жойлар тайëр бўлиб турибди. Энди бориб тушамиз. Бугун ҳоким бува йиғилиш қилади деяпти, дейди коллеж ходими.

Қорақалпоғистоннинг Хўжайли қишлоқ хўжалик коллежи ходимига кўра, ушбу коллеж талабалари 3 сентябрдан бошлаб пахта далаларига жўнатиб юборилган.

- Ҳаммаси пахтада. Пахтага кетган ўқувчилар¸ ўқитувчилар.

Озодлик: Қачондан бошлаб чиқишди?

- 3 сентябрдан бошлаб, деди коллеж ходими.

Бухоро вилоятининг Жондор саноат коллежи ходими ҳам коллежнинг 850 нафар талабаси пахта теримига шай туришганини билдирди.

- Бизнинг коллежнинг ўқувчилари пахтага чиқиш учун тайëр. Ўқитувчиларимиз ҳам тайëр. Ëтадиган жойларимизни бориб кўрганмиз. Жойимизнинг ҳаммасининг шароитлари қилинган. Команда бўлса¸ ўша пайтда чиқамизда. Бизда ҳозирча аниқ бир кунни айтишамяпти қачонлигини.

Озодлик: Сизлардан нечта ўқувчи чиқади?

- Биздан 850 та чиқади.

Озодлик: Қайси туманларга борасизлар?

- Бизлар ўзимизнинг Жондор тумани Гулистон¸ Оқшиқ қишлоқ фуқаролари йиғини¸ кейин Далму қишлоқ фуқаролар йиғини иккита ҳудудга тушамиз.

Озодлик: Пахта қачонгача давом этиши ҳам маълумми?

- Узоғи билан 25 кун ëки бир ой, деди коллеж ходими.

Биз қўнғироқ қилган Намангандаги Норин қишлоқ ҳўжалик коллежи, Сурхондарёдаги агросаноат касб-ҳунар коллежи, Жиззах енгил саноат коллежи, Фарғонадаги Бешариқ қишлоқ ҳўжалик коллежи, Қорақалпоғистондаги Беруний қурилиш коллежларининг барчасида пахта мавсумига тайёргарлик авжида. Улар ҳам пахтага чиқиш ҳақидаги буйруқни кутиб, шай турганликларини айтишди.

2008 йилда АҚШ ва Европадаги йирик ширкатлар Ўзбекистонда болалар меҳнати эвазига етиштирилган пахтага бойкот эълон қилгач Ўзбекистон ҳукумати БМТнинг болалар мажбурий меҳнатига қарши конвенциясини қабул қилган эди.

Аммо бу ҳужжат 2009 йилда ҳам ўзбек болаларининг пахта далаларида мажбурий меҳнатга жалб қилинишига тўсиқ бўла олмади.

Юқоридаги суҳбатлардан маълум бўлишича, бу йил ҳам айни ҳолат такрорланади.

Ўзбек болаларининг ҳуқуқлари учун курашиб келаётган Берлиндаги Ўзбекистон-Германия форуми раҳбари Умида Ниёзова Ўзбекистон ҳукуматини халқаро ҳамжамиятни алдаб келаётганликда айблайди.

- Фақат халқаро ташкилотларнинг танқиди билан Ўзбекистонда мажбурий меҳнатни йўқ қила олмаймиз. Мажбурий меҳнатга оид Ўзбекистон ҳукумати ҳар доимги стратегиясини қўллаб келади. Яъни халқаро майдонда инсон ҳуқуқлари бузилишини умуман инкор қилиб тан олмаслик¸ Ўзбекистон ичига халқаро ташкилотларни киритмаслик ва танқид қилаëтган маҳаллий активистларни ëлғончиларга чиқаришади. Шу кунларда Берлиндаги Озод университетида болалар меҳнатига оид кўргазма кетаяпти. Унинг очилишига Ўзбекистон элчихонасидан иккита ходим келиб¸ университет маъмуриятига Ўзбекистонда ҳеч қанақа мажбурий меҳнат йўқ деб қоғозда ëзилган қонунларни олиб келишди. Гўëки бу ҳолат совет даврида бўлган¸ ҳозир эса мавжуд эмас. Ўзбекистонда, айниқса қишлоқ хўжалик соҳасида қонунлар эмас Бош вазир Шавкат Мирзиёев ва ҳокимларнинг гапи кўпроқ ишлайди. Бу аксиомадек бир нарса. Лекин мени ўйлантирган бир нарса мана бу мулозимлар ўйлашмайдики¸ гап бизнинг болаларимиз ҳақида кетаяпти. Ўзбекистондаги болалар ҳақида. Шу болалар ҳақида мулозимлар кўпроқ ўйлаши керак халқаро ташкилотлар эмас. Ўзбекситондаги ота-оналар ўйлаши керак. Қачонки ота-оналар ўзларининг болаларининг соғлигини¸ келажагини ўйласа¸ шунда вазият ўзгариши мумкин, дейди Умида Ниёзова.

Жорий йилда Ўзбекистонда об-ҳаво қулай келгани учун пахта ҳосили аввалги йилларга нисбатан мўлроқ бўлишини башорат қилаётган ўзбек фермерлари болалар меҳнатисиз ҳосилни йиғиб олишнинг имкони йўқлигини тан оладилар.

Бухоролик фермер Мурод ака пахта етиштиришда мажбурий меҳнатдан воз кечиш учун Ўзбекистон ҳукумати пахта саноати соҳасида ислоҳотларни амалга ошириши лозим деб ҳисоблайди.

- Менимча¸ ерни йириклаштирмаслик керак. Ҳозир йириклаштириш давом этаяпти. Ҳозир фермерлар бутун мол-мулкини харж қилиб, афтодаҳол бўлиб қолган. Иккинчи чора пахта харид нархини ошириш керак. Ана шу иккита чорани кўргандан кейин у манфаат кўради. Фермер ер майдонининг даромадини олгандан кейин пахта терадиган техника билан йиғиштириб олади ўзи,- дейди Мурод ака.

“Wal-Mart”, “H&M”, “Marks & Spencer”, “TESCO”, “Gap”, “Target” каби дунёнинг йирик чакана савдо ширкатлари болалар меҳнати эвазига Ўзбекистонда етиштирилган пахтадан тайёрланган махсулотларга бойкот эълон қилган.

http://www.ozodlik.org/content/article/2151037.html

Абдували қорининг икки оғиз гапи билан одамлар…

admin — Sat, 04 Sep 2010 19:15:11 +0000

Махсус дастурлар / Ислом ва мусулмонлар

Каримовни қўрқитган “авторитет”

Таҳлилчилар фикрича, президент Каримовнинг диндорларга қарши сиёсати Абдували қоридан қўрқуви асосига қурилган эди.

04.09.2010

Нодира

Ўзбекистон қамоқхоналаридаги минглаб диндорларни қонли чиғириқдан ўтказаётган сиёсат, ўзбекистонлик кузатувчилар фикрича, президент Каримовнинг диндор “авторитет”лар — Тоҳир Йўлдош ва Абдували қори Мирзаевдан қўрқуви устига қурилган эди. Бугун ҳар икки шахс майдонда йўқ. Аммо сўнгги йигирма йил ичида шиддати ўсиб кетган жазо машинасини тўхтатиш имконсиз кўринади.

«Ислом ва мусулмонлар» рукнининг навбатдаги сонида аввалги лавҳаларимиздан бири — Жаслиқ қамоқхонаси маҳбусларига бу йил Рамазон ойида рўза тутиш ва намоз ўқишга рухсат берилипти, деган хабар атрофида туғилган баҳсни давом эттирамиз.

Бу хабарга асосланган мақолани эълон қилганимиздан сўнг ўзини Швециядан Муҳаммадсолиҳ, деб таништирган муштарий “Қамоқхонада рўза тутишга рухсат берилмайди, овқатни ейиш ёҳуд емаслик ихтиёри берилади. Бунинг рўза тутишга рухсат беришдан фарқи бор”, дея шарҳ қолдирди ва қамоқхонада маҳбусларнинг рўза тутиши, намоз ўқиши, бунга мамлакат қонунларида белгиланган ҳаққи хусусида ҳамда мазкур масалада шариатда белгиланган ҳуқуқлар борасида баҳс кўтарилди.

Шу сабабдан бу саволларга қайсидир даражада аввал ҳам тўхталган бўлсак-да, яна бир бор айни мавзу, хусусан, Жаслиқ қамоқхонасидаги бугунги вазият ҳамда Ўзбекистонда диндорларга нисбатн бошланган реппрессия тарихига оид мавзуга қайтиб, давра суҳбати ўтказишни жоиз топдик.

Бугунги давра суҳбатимизда беш киши иштирок этади. Булар – Ўзбекистондан инсон ҳуқуқлари фаоли Аҳмаджон Мадумаров, Ўзбекистон мустақил ҳуқуқ ҳимоячилари ташаббус гуруҳи раҳбари Суръат Икромов, Жаслиқ қамоқхонасида ўтириб чиққан собиқ маҳбус Абдумалик, Ўзбекистондаги бир қанча қамоқхоналарда жазо муддатини ўтаган Муҳаммадсолиҳ Обутов ва муҳожиратдаги таниқли уламо Обид қори Назаровдир.

Аввалом бор, эслатиш жоиз Жаслиқ қамоқхонасида яқинлари жазо муддатини ўтаётган ўзбекистонликлар бу қамоқхонада эътиқоди учун қамалган маҳбусларга нисбатан тазйиқ ва қийноқлар мунтазам қўлланишини айтиб келади.

Суҳбатимиз аввалида Тошкент шаҳрида истиқомат қиладиган ва ўғли Жаслиқ қамоқхонасида жазо муддатини ўтаётган Клара Алимова билан суҳбатлашдик.

У киши 4 август куни Жаслиқ қамоқхонасига бориб, ўғли билан учрашиб келган.

- У ерда маҳбуслар ва уларни қариндошлари ҳам паст табақа одамидек-да. Мени болам 1999 йилда қамалган. Навоийда, Қаршида, Зангиотадаям ўтирган. Мана охири Жаслиққа оборишди. Жаслиқдай қийнайдиган қамоқ йўқ экан ойи, деди болам. Обший режимда бўлса ҳам, уларни қаттиқ режимдагидай битта хонага қамаб ташлаган. Ҳаммага битта стол, эрталаб кравотлари йиғиштирилади, шу билан диндорлар куни бўйи тик оёқда экан. Намозга умуман имкон йўқ, дейди. Шунда ҳам имо-ишора билан ўқишар экан. Билиб қолса, росса азобга солишар экан. Энг ёмони буларни тўртта-бешта қилиб олиб чиқиб кетар экан, шу бўйи битта-иккитаси келмас экан. Ҳозирам учта маҳбус қаердалигини булар билмайди. Июнда биттасини ўлиги чиқибди. Шундоқ Жаслиқда ваҳима, одамнинг юраги увишадиган,- дейди 4 август куни Жаслиқда жазо ўтаётган ўғли билан учрашган тошкентлик Клара Алимова.

Жаслиқ хорижлик меҳмонлар учун сайёҳлик мажмуи

Шу ўринда 64/71 сонли Жаслиқ қамоқхонасининг ўзи ҳақида қисқа маълумот.

Бу қамоқхона 1999 йилда очилган ва норасмий маълумотларга кўра, 400 маҳбусга мўлжалланган. Аммо Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқлари ташкилотлари айни пайтда унда 600га яқин маҳбус сақланаётганини айтади. Норасмий маълумотларга кўра, бу қамоқхона маҳбусларига давлат бюжетидан бошқа қамоқхоналарга нисбатан олти баробар кўп сарф-ҳаражат қилинади.

“Борса келмас” номини олган бу қамоқхона Совет даврида биологик ва кимёвий қуроллар синовдан ўтказилган собиқ ҳарбий иншоот биносида жойлашган. Бу ҳудудда ёз кунлари ҳаво ҳарорати 50 даражадан ошади, қишда эса минус 30 даражагача тушади.

Жаслиқ қамоқхонаси маҳбуслар муттасил таҳқирланиши ва қийноқларга солиниши билан ном чиқарган. 2002 йилда Ўзбекистонга келган БМТнинг Қийноқлар бўйича махсус маърузачиси Тео ван Бовеннинг бу қамоқхонани зудликда ёпиш тўғрисидаги тавсияси ҳануз бажарилмаган, аксинча, бу қамоқхона ёнидан умрбод қамоқ жазосига маҳкум этилганларга янги қамоқхона очилган.

2007 йилнинг нобяр ойида БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича қўмитасида ўтган муҳокамада мазкур қамоқхонадаги қийноқлар ва оғир вазият ҳақидаги саволга Ўзбекистон Ички ишлар вазирлиги расмийси Алишер Шарофитдинов Ўзбекистон қамоқхоналари халқаро стандартларга жавоб бериши, хусусан, Жаслиқ қамоқхонаси сайёҳлик мажмуига айлантирилган, дея жавоб қайтаргани танқидларга сабаб бўлган эди.

Айниқса, диний айловлар билан қамалган маҳбуслар учун даҳшатли қийноқлар масканига айланган Жаслиқ маҳаллий ва халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлар диққат марказида қолиб келмоқда.

Озодлимк Жаслиқ ва Ўзбекистондаги бошқа қамоқхоналардаги қийноқлар, диндорларнинг намоз ва рўза ибодатларига оид савол билан 26 август куни республика Жазони ижро этиш бош бошқармасига мурожаат қилди. Аммо, одатдагидек, жавоб ололмади.

Намозни қонун тақиқламайди, аммо қамоқда ички тартиб бор

“Ислом ва жамият” рукнининг бугунги сонида қуйидаги саволларга жавоб излашга ҳаракат қиламиз:

- аслида қамоқхона маъмурияти амалдаги қонунлар ва қонун ости ҳужжатларига биноан рўза тутиш ва намоз ўқишни таъқиқлашга ҳақлими?
- Ўзбекистондаги жазони ижро этиш муассасида жазо ўтаётган фуқаронинг қандай ҳуқуқлари сақланиб қолади ва қайсиларидан маҳрум этилади?
- маҳкум мусулмоннинг ибодатига қандай енгилликлар бор ва шундай азобу ситамлар билан рўза тутишга, намоз ўқишга уринган маҳбсларнинг ҳукми қандай?

Биринчи ўринда, “Қамоқхона маъмурияти рўза тутиш ва намоз ўқишни тақиқлашга ҳақлими?”, деган саволга ўзбекистонлик таниқли адвокат Руҳиддин Комиловдан қисқагина юридик изоҳ эшитсак.

Руҳиддин Комилов: Бизда жиноий ижро кодекси мавжуд. Жойларда ўша кодексга мувофиқ ички тартиб қоидалар ишлаб чиқилган. Қамоқхонанинг турлари кўп. Қаттиқ режим, кучайтирилган режим, умумий режим. Шунга қараб, қамоқда ўтирган маҳбусларнинг ҳақ-ҳуқуқлари мавжуд. Кенг тушунча бу. Керакли пайтда учрашув ҳуқуқи бор, керакли пайтда уйдан хат-хабарлар олиши, сўзлашув ҳуқуқи, озиқ-овқатлар олиши, керакли пайтда пул олиш ҳуқуқи бор.

Сиëсий ҳуқуқларга келадиган бўлсак, сайловда иштирок этиш, ўз номзодини қўйиш, актив ва пассив сайлов ҳуқуқидан фойдаланиш тушунилади. Бу ҳуқуқлар мавжуд эмас. Ҳар бир қамоқхонанинг қонундан ташқари ички тартиб-қоидалари мавжуд. Булар Ички ишлар вазирлигининг махсус низомига асосан қўлланади.

Қамоқхона маъмурияти рўза тутишга рухсат бериш ëки буни тақиқлаш ҳаққига эгами, деган саволга келсак, бунга “ҳа”, деб жавоб бериш мумкин. Чунки қонун ҳужжатлари ва меъëрий ҳужжатлар бор. Мисол учун, баъзи бир меъëрий ҳужжатлар қонун ҳужжатларига тўғри келмайди. Яъни меъëрий ҳужжатлар билан норматив ҳужжатлар ўртасида қарама-қаршилик бор. Бундан ташқари Ички ишлар вазирлигининг йўриқномалари бор, буйруқлари бор. Улар қонунга зид келиши мумкин.

Намоз ўқиш ëки ўқимаслик масаласига келадиган бўлсак, қонун таъқиқламайди, лекин ички тартиб-қоидалар бу нарсани инкор қилиши мумкин. Яъни эътиқод эркинлиги Конституция билан кафолатлаган. Лекин қамоқхонани маълум бир меъёрий ҳужжатга асослаган ички тартиби ҳам бор. Буни аниқ билиш учун мониторинг ўтказиш керак. Қамоқхонага эркин кириш керак, эркин чиқиш керак, ички тартиб-қоидалари билан танишиш керак. Бунинг эса, иложи йўқ. Вазирликлнинг қанақа топшириғи ëки буйруғи бор, ички меъёрий ҳужжатлари қанақа биз билмаймиз.

Демак, ўзбекистонлик таниқли адвокат Руҳиддин Комилов фикрларидан Ўзбекистонда қонунда бор ҳуқуқ қонун ости меъёрий ҳужжатларига асосланган ички тартиб билан чекланиши мумкин деган хулоса келиб чиқади.

“Худо фақат Каримов, пайғамбар фақат началник”

Озодлик: Давра суҳбатимизда Жаслиқ қамоқхонасида жазони ўтаб келган собиқ маҳбус Абдумалик иштирок этмоқда. Абдумалик, кейинги пайтларда рўза тутишга имкон берилибди, намоз ўқишга рухсат берилибди, деган хабарлар келмоқда. Мана сиз Жаслиқ қамоқхонасида жазо муддатини ўтагансиз, бу хабарни қандай қабул қилдингиз ва қандай тушундингиз?

Абдумалик: Бу масала ва яна шунга ўхшаш баъзи нарсаларга рухсат берилди, деб ташқарида овоза бўлади, лекин адвокат (Руҳиддин Комилов – таҳр.) айтганидек ички тартиб кўп ўринда бундай нарсаларга ҳеч қачон рухсат бермайди. Камерадагилар билан келишиб рўза тутганмиз, намоз ўқиганмиз. Ҳаттоки овқатларимизни камерага беркитардик. Уларнинг берадиган овқати саҳарлик ва ифторлик вақтига тўғри келмайди. Лекин ташқаридан ҳеч қанақа рухсат бўлмайди. Сезса, сал озгина ҳаракат қилганингизни билса, бир киши бир нарушение қилса ҳам ҳаммани олиб чиқиб уради.

Озодлик: Намоз қандай бўларди?

Абдумалик: Намозни ҳам беркитиб, ўтириб ўқирдик. Чет-петларга ўтиб амалласа бўларди. Лекин намоз ўқиганимизни ҳам билиб туришади. Ҳамма камера бир - биридан қандай фарқ қилишини яхши билишади улар.

Озодлик: Битта камерада нечта маҳбус ўтирарди ва уларнинг нечтаси диндор эди?

Абдумалик: Битта камерада 16 одам ўтиради. Камерадаги одамларнинг ҳаракатига қараб, у камерада намозхонлар ë кўпаяди ëки озаяди.
Озодлик: Масалан, Рамазон ойи аввалидами ëки Рамазон ойи давомидами қамоқхона кузатувчилари ëки нозирлари “рўза тутманглар”, деб тўғридан тўғри айтармиди?

Абдумалик: Мен ҳозир буни яхши эслай олмайман. Лекин намоз, суҳбат, калималар, ташбеҳлар айтмасликни очиқчасига айтарди. “Худо фақат Каримов, пайғамбар фақат начальник”, каби шунга ўхшаш, астағфируллоҳ, гапларни очиқ айтарди.

Озодлик: Раҳмат, Абдумалик. Аҳмаджон ака, мана сиз ўзбекистонлик таниқли ҳуқуқ фаолларидан бирисиз. Сизнинг иккита фарзандингиз диний айбловлар билан жазо муддатини ўтаган. Ўзбекистон қамоқхоналаридаги бугунги вазиятни кузатиб келаяпсиз. Жаслиқ қамоқхонасида рўза тутишга рухсат берилди, деган хабарни қандай изоҳлаш мумкин?

Аҳмаджон Мадумаров: Бизнинг Ўзбекистонда диний эътиқод эркинлигига ўзгартиришлар киритиш тўғрисида қонун қабул қилинган ва ўша қонун билан диний эътиқод эркинликлари чегаралаб қўйилган. Руҳиддин айтганидек қамоқхонада ўзининг режими бор.

Аслида қамоқ жазоси берилаëтганда у озодликдан маҳрум қилинади, диний эътиқод эркинлигидан маҳрум қилинмаслиги лозим. Бизнинг Ўзбекистонда худди ана шу ҳолатда ҳар қандай диний эътиқод эркинлигидан ҳам маҳрум қилинади.

Мен шунинг исботи сифатида айтмоқчиманки, мана фарзандим Мадумаров Ҳабибулло суд маҳкамасига тортилиб, 221-модда билан айбланиб, яъни қамоқхонадаги тартибни бузганлик учун, деб суд қилинди ва маҳкамада прокурор “Сен соат 4 да туриб, намоз ўқибсан. Намозингни подъëмдан кейин, 6 дан кейин ўқисанг бўлмайдими”, деб айтган. Оллоҳнинг буйруғи билан, ҳали Обидхон айтсалар керак, мусулмонлар учун беш вақт намоз фарз қилиб белгиланган. Намознинг фарзларидан бири уни вақтида ўқимоқлик. Лекин бунга улар имкон бермайди.

Қамоқхонада рўза тутишга ва намоз ўқишга рухсат берилди, деган гапга мен ҳеч қачон ишонмайман. Чунки қамоқхона режимида соат 6да подъëм бўлади. 4да туриб намоз ўқиган одам албатта жазога тортилади.

Озодлик: Ўғлингиз устидан бўлган судда ички тартибни бузди, деган важни келтиришди деяпсиз. Сизга ҳеч бўлмаса шунинг механизмини, ички тартиб, дер экан ички тартибга оид ҳужжатларни кўрсатишганми?

Аҳмаджон Мадумаров: Йўқ. Ички тартиб-қоидалари бўйича қоидаларга риоя қилмоқлиги ва иш пайтида ишни бажармоқлиги керак. Намоз ўқиш учун шароит яратилган эмас. Намоз пайтида жойнамоз солиб намоз ўқиши амримаҳол. Қамоқхонада ибодатга рухсат йўқ ва бунга бўйсунмаганлар аёвсиз қийноққа солинади. Бундан мақсад эса, диндорларнинг эътиқодини синдириш. Бунинг бари динга қарши, динга душман одамларнинг иши.

Озодлик: Абдумалик, мана намоз ўқишга ва рўза тутишга тўсқинлик қилинар экан, ички тартиб важ қилиб келтирилаяпти. Ўзи ички тартиб нима бу? У қандай бўлади? Жаслиқда ўтирганингизда ички тартиб тўғрисидаги бирор бир қоғозни кўрганмисиз?

Абдумалик: Қоғозда йўқ тартиблар булар. Офицерлар ўрнатган тартиб. Режимнийлар, оперлар ўрнатган тартиб шулар.

Озодлик: Қамоқхона маъмурияти ўрнатганми?

Абдумалик: Ҳа. Лекин ëзувда йўқ булар. Қоғозда йўқ бу нарсалар. Бизларга ўхшаганларнинг устидан назорат қилиниши ҳеч қаерда ëзилмайди. Лекин буйруқ билан ҳамма ҳеч қаëққа қимирламасдан бажаради шуни.

Озодлик: Мана шу шароитда сиз қандай қилиб намоз ўқирдингиз?

Абдумалик: Биз намозга турадиган вақтимизда эшикка яқин томондаги одам дежур туриб туради. Ташқаридан ким келаëтганини, ким турган турмаганлигини пойлаб туради. Эшикнинг таги кўринмайдику кўзгудан қараганда. Ҳеч ким йўқ вақтида айтади-да, ҳожатга чиқиб келадиганлар секин сувнинг овозини чиқармасдан эҳтиëт бўлиб таҳорат қилиб, четга ўтиб намоз ўқиб олади.

Озодлик: Кундузги намозлар қандай бўларди?

Абдумалик: Икки қатор бўлиб кўзгуда кўринадиган бўлиб ўтирасиз. Эшикнинг тагидаги одам кўринмайди. Келиб ҳожатга чиқаман, деб сўрайсиз. Ҳожатга чиқишга рухсат берса, кириб таҳоратингизни қилиб, ўзингиз бўшатган жойга ўтирмайсизда бошқа жойга ўтирасиз. Эшикнинг тагидаги иккита жой кўринмайди кўзгудан қараганда. Шу ерда ўтириб навбат билан намоз ўқиб олардик.

Ички тартиб началник виждонига сепилган сув

Озодлик: Энди Муҳаммадсолиҳ Обутовга сўз берсак. Мана сиз 8,5 йил Ўзбекистон қамоқхоналарида ўтиргансиз. Ўзингиз гувоҳ бўлган нарсалардан сўзлаб берсангиз.

Муҳаммадсолиҳ Обутов: Зоналарнинг у ер бу ерига Конституциянинг баъзи бир моддалари ëзиб қўйилган. “Маҳбуслар ўз ибодатини эмин-эркин адо қилишга ҳақли”, деганга ўхшаган моддалар ҳам бор. Лекин амалда айнан намозга қаршилик қилиш учун жуда кўп кураш услублари ўйлаб топилган.

Ëзда бомдод вақти кирганда, намоз ўқиб олиш мумкин эмас. Режимни бузган бўласан. “Начальник, мен туриб намоз ўқидим”, деса, “Менинг намозинг билан ишим йўқ. Сен режимни буздинг”, дейди. Ўзининг қонунига ҳам сал тўғри келтирмоқчи бўлади. Бир-иккитасидан хат ҳам ëздириб олади изоляторга ëпиш учун.

Озодлик: Демак, суриштириб борилса, улар асос топиб беради.

Муҳаммадсолиҳ Обутов: Ҳа. Криловда “Бўри билан қўзичоқ”, деган масал бор-ку. Булар қонунга тўғри келтирмоқчи бўлади улар қилаëтган ишини. Рўза тутишга ҳам қаршилик қилганда “Мен ҳоҳламайман ейишни. Мени мажбурлайсанми?” деса, “Бўпти емасанг ема” дейди. Энди биз нонни олиб кетишимиз, кечқурун ейишимиз керакку. “Нонни олиб чиқмайсан. Ошхонадан бошқа ерда овқатланиш мумкин эмас” дейди. Ташқарига одам қўйиб, Гадлар (Қамоқхона маъмурияти томонидан ёлланган маҳбуслар) текшириб¸ бизларни “шмон” қилиб, ëнимиздан нон чиқса, олиб қўяди. У ҳам қонуний олинади. Яъни “ички тартиб шу” деб олинади. Қаршиликни ҳам қонунга мувофиқлаштириб бошлашган эди.

Ошкора очиқ қаршиликлар даври бўлди, аммо, уриб овқат едирган даврларам бўлди. Намоз пайтида уриб тепадан тепиб туширишар эди. Иккинчи этажда ўқир эдик. Намоз ўқиëтган пайтда устимизга чиқиб тепиб туширарди. Бомдод учун кўпроқ изоляторда ўтирганмиз. Жуда кўп марта шунинг учун уруш бўлган.

Зонанинг начальниги баъзи баъзида “Мен ҳам Худога ишонаман. Мусулмонман” деб қўярди. “Начальник, мусулмонман дедингиз. Мен намоз ўқидим. Нимага мени жазолайсиз?” деса, “Мен намозинг учун эмас, режимни бузганинг учун жазолайман”, деб ҳалиги ўзининг виждонини сал тинчлантириб қўйса керакда. Худонинг олдида ҳам шу ҳужжат бўлади деб ўйласа керакда у ҳам.

Эътиқоди учун банди қилинган 9 минг мусулмон

Озодлик: Раҳмат. Аҳмаджон ака, мана сизнинг сўзларингиздан, Абдумалик, Муҳаммадсолиҳ Обутовнинг сўзларидан тушундикки, қамоқхонада аҳвол жуда оғир. Рўза тутиш, намоз ўқишга деярли имкон йўқ. Мана шундай оғир шароитда Ўзбекистон ҳудудида диний мотивлар билан қамоқ жазосига маҳкум этилган маҳбуслар сони қанча?

Аҳмаджон Мадумаров: Менинг тахминимча, ҳозир диний эътиқод эркинлиги билан қамалган маҳбуслар сони менинг маълумотларимга биноан 13-15 минг ўртасида бўлса керак. Қамоқхонада мавжуд бўлган диний эътиқод эркинлиги билан қамалган одамларнинг оила аъзолари билан мулоқотдан келиб чиқиб айтаяпман мен буни.

Озодлик: Мана биз билан алоқада ҳозир Суръат Икромов ҳам бор. Суръат ака, сиздаги маълумотларга кўра, диний эътиқоди учун қамалган қанча маҳбус қамоқ жазосини ўтаяпти?

Суръат Икромов: Ўзбекистонда 55 та қамоқ муассасалари бор. Диний эътиқод билан қамалган маҳбуслар ҳозир ҳаммаси бўлиб 9000 дан ошиб кетди.

Озодлик: Суръат ака, аввалги суҳбатларимизда айтган эдингиз, Жаслиқ қамоқхонасидаги маҳбус учун бошқа қамоқхонадаги маҳбусларга нисбатан олти баробар кўп ҳаражат сарфланади, деб. Норасмий маълумотларга кўра, бу қамоқхонада ҳозир 600 га яқин маҳбус бор. Жами эса мамлакатда 9 минг маҳбус эътиқоди учун ўтирибди, деяпсиз. Уларни шунча миқдорда қамагани ҳам етмай, яна шунча сарф ҳаражат билае уларни қийноққа солувчиларни ҳам ушлаб туриш, бунақа қийноқ механизмини тинимсиз ишлатиб туришдан мақсад нима? Бу савол барча иштирокчиларимизга қаратилган, марҳамат.

Суръат Икромов: Бу биласизми, 90 йилларни бошидан буён бу шунақа ишлаб келаяпти. Ҳали Аҳмаджон ака айтганидек, бу диндорларни синдиришга қаратилганда. Шу қийноқ услублар билан диндор маҳбусларни эътиқодини синдириш ва шу билан уларнинг ортидан очиқда қолганларга ҳам тазйиқ ўтказиш бу. Ҳар битта диктатура режимнинг ўз олдига қўйиб олган душмани бўлади. Каримов режимининг душмани 90 йиллар бошларидан буён диндорлар бўлиб келяпти аслида. Ҳозир ўзи шу 55 та қамоқхонадаги маҳбуслар сони 100 мингга яқинлашиб қолган. Ривожланган давлатларда ўзи қамоққа солишдан кўра, жарима солиб жазолаш практикаси кенг қўлланилади. Чунки, бу жуда катта ҳаражатда. Аммо Каримов режими одамларни шу қамоқ билан қўрқувда сақлаб туриш учун тинимсиз қамаяпти.

Обид қори Назаров: Аввалом бор, қамоқдаги барча мусулмон биродарларимизни муборак Рамазон ойи билан қутлайман ва ҳаммаларига Оллоҳдан сабр тоқат тилайман! Уларнинг бошига келган бу синовларда собит туришликларини ва бу кунлари тезроқ тугаб, тезроқ озодликка чиқишларини сўраймиз. Бу очиқ кўриниб турибдики, дин душманлари, Ислом душманларининг иши. Намоз ўқигани, ибодати учун одамларни олиб бориб қамоққа солиш ва қийнаш бу Ислом душманларининг иши.

Аслида бу ҳукумат динга меҳр қўйиб, намоз ўқийман, рўза тутаман, деган ёшларга қулоқ тутиб, улар билан ҳисоблашиши керак эди. Фақат менинг айтганим бўлади, деган бу сиёсат туфайли мана бугунгидек ёмон аҳволларга келиб турибмиз. Бу жуда катта хато бўлди.

Абдумалик: Булар шу йўл билан диндорларни синдирмоқчи бўладию, аммо, бунақа бўлмайди. Аксинча, ўғри бўлиб кирганлар бизга қўшилиб намозхон бўлганини кўрдик, лекин намозхонни бенамоз бўлганини кўрмакдик.

“Каримовни қўрқитган Тоҳир эмас, Абдували қори эди”

Озодлик: Шу ўринда Ўзбекистонда диндорларга қарши бошланган репрессиялар тарихига тўхталсак. Муҳаммадсолиҳ Обутов қамоқхоналарда ва очиқда ҳам диндорларга бўлган тазйиқлардан яхши хабардор. Суръат ака бу репрессиялар тарихини 1990 йилларда бошланган деб эслади.

Ҳақиқатан ҳам 1991 йилда Наманган шаҳрида “Оллоҳу акбар”, деб ҳайқириб турган ва Тоҳир Йўлдошга эргашган минглаб диндорлар олдида аввал ўзи тиз чўкиб, кейин Тоҳир Йўлдошни ҳам тиз чўктириб қайтган Каримов бироздан кейин Наманган, кейин Қўқон, кейин Андижон шаҳарларида диндорларни бирин-кетин қамай бошлаган эди. 1995 йилда Абдували қори ҳибсга олинди, кейин 1999 йилги портлашлар бўлди. Марҳамат, Муҳамамдсолиҳ ака, кейинги 20 йиллик репрессиялар даврига қисқача тўхталсангиз.

Муҳаммадсолиҳ Абутов: Тоҳирнинг ўша тўполонидан кейин Каримов биринчи марта диндорлар билан рўбарў келди. Ўзининг ҳаëтида менимча биринчи марта кучли рақибларни ўша вақтда кўрди. Тоҳир ўша пайтда рухсат берилмаган норозилик намойишини ўтказганда, мен кейин эшитганман шуни, Абдували акани ўша ерга чақиртириб Андижон вилоят ҳокимлари “Тоҳирга айтинг. Одамларни тарқатсин” деб айтган. Ҳукуматнинг кучи етмаëтган бир пайтда қори аканинг икки оғиз гапи билан одамлар тарқалган. Тоҳир ҳам одамларнинг тарқалишига нима берган. У ерда Абдували қорининг бесспорний авторитет эканини Каримовнинг ўзи ҳам кўрган ва у Тоҳир ҳам тан оладиган одам эди.

Озодлик: Қанчалик ишончли гап бу?

Муҳаммадсолиҳ Абутов: Бизнинг Мўминжон ака деган домламиз бор эди. Биз ўша вақтлар Андижонда ўқиган эдик. Ўша киши айтган. Жуда ишончли. Ëлғон гапирадиган одамлардан эмас эди. Шунда Каримов “Қандай одам бу? Бунинг бир оғиз гапи билан шунча одам тарқалиб кетса, яна бир оғиз гапи билан шунча одам йиғилиши ҳам мумкин” деб ўйланиб қолган. Шундай одам борлигини кўрган. Кейин бир-икки марта учрашишга ҳаракат қилган.

Қори аканинг телохранители бўлиб юрган Қутбуллоҳ деган йигит бор эди. Кейин у билан турмада бирга ўтирдик. Ўшалар гапириб берган эди. Ҳоким келиб туриб “Юринг илтимос қори ака. Каримов кутаяпти сизни” деса, “Мен бормайман. Бор айт Каримовингга. Мана масжидга келсин гаплашамиз. Сенинг ҳам уйинг эмас, менинг ҳам уйим эмас Оллоҳнинг уйи” деган.

Каримов Тоҳирдан ҳам кўра анча кучлироқ, одамларга сўзи ўтадиганроқ одам борлигини билиб, Тошкентда диний бошқарма томонлама тазйиқ бошлади у кишига. Кейинчалик бўлган энг катта нарса, Абдували аканинг ўзини йўқотишда булар. Ҳамма нарса шундан бошланди. Абдували акадан кейин тезлашиб кетди. Ўша пайтда Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф ҳам бу режим билан келиша олмай охири ҳижратга чиқиб кетган эди. Диний бошқарманинг ўзининг ичида ҳам кўп ўзгаришлар бўлиб кетди.

Бу нарса давом этиб охири 1999 йилда жуда жиддий муаммолар бошланди. Ким қилган, қандай қилган билмадим, лекин жуда катта зарарга, репрессияга йўл очиб берди. Каримов бемалол халқни тазйиқ қилишга ўзини ҳақли деб ҳисоблаб қолди.

Шунда ҳукуматга қарши ошкора қарши ҳаракатлар ҳам бўлди. Мен тинчлик йўли билан демоқчиман. Ҳизбут-Таҳрир ошкора варақалар тарқатиб бошлади. Шу пайтгача Ўзбекистон тарихида кўрилмаган нарсада бу. Судларда улар ошкора тарзда судялар билан тортишиб, яъни кўп минглаб ўзбек ëшлари шу пайтда ҳукумат учун кутилмаганда майдонда пайдо бўлиб қолди. Ҳукумат бундан ҳам анча ларзага тушди.

Ҳақиқатан булар анча қўрқиб, довдираб, турманинг ичида ҳам зулмлар қилишга ўтди. Шунинг учун мен диндорларга қарши қамоқдаги қийноқлар даврини иккига бўламан. 1990 йиллардан 1999 йилга қадар бўлган давр. Унда диндорлар қамалар эди, ичкарида азобга солинмас эди.

1999 йилдан кейин эса ичкарида тазйиқлар, намозга, рўзага бўлган қаршиликар бошланди. Ҳаракат қилиндики, турманинг ичида ҳам диндорлар хотиржам ўтирмасин. Ҳаракат қилиндики, диндорлар билан ўғирлик қилиб қамалганлар алоҳида юрсин. Чунки улар ҳам диндор бўлиб кетмасин деган ҳадик бор эдида.

Хуллас турманинг ичида ҳам анча ўзгаришлар бўлди. Бир пайтда очиқда ҳам қаттиқ зулмлар бошланди. Мана шу аҳволда мана 2005 йилда Андижон қирғини бўлди. Унгача Бухорода, Тошкентда нималар бўлди. Мана ўтган йил Хонободда. Шунақа қилиб ё район миқëсида, ë вилоят миқëсида диндорлар билан ҳукумат ўртасида ҳалигача стичка бўлиб келаяпти.

Золимона сиёсат ўзига чох қазияпти

Озодлик: Шу ўринда, Ўзбекистон ҳукумати расмийлари ҳам бу давра суҳбатида иштирок этса, яхши эди. Аммо, мен шу ўринда кўпгина диндорлар устидан борган терговларни юритган ўзбекистонлик бир терговчи билан суҳбатни эслаяпман. Шу терговчи айтган эди: “Бу ҳизбутларни қамоққа қамаб, у ерда синдириб тугатмасак, улар тугамайди ва тек қўйилса, қисқа муддат ичида бутун Ўзбекистон ҳизбут бўлиб кетиши мумкин. Каримов тўғри қилаяпти”, деган эди. Менимча, ҳуқуқ-тартибот идоралари ичида шундай фикрда бўлган ходимлари жуда кўп. Аммо, уларнинг шу ишонч устига қурилган сиёсати, боягина Аҳмаджон ака ҳам айтиб ўтгандай, диндорларнинг эътиқодини синдиришга қаратилган сиëсати ҳукумат кутган натижани бераяптими ва умуман қандай натижа бераяпти? Шунга қисқа жавоб берсангизлар. Марҳамат.

Абдумалик: Аксинча, мусулмонларни йўқ қилишга ҳаракат қилган сари, мана Жаслиқда ва бошқа зоналарда қанча-қанча ўғри болалар мусулмон бўлиб чиқишаяпти. Ëки ташқарида қанча-қанча қизлар муслима бўлиб ҳижобга киришаяпти. Намозхонлар кўпайиб бораяпти.

Озодлик: Буни ҳукумат бугун юритаëтган сиëсат натижаси деб ўйлайсизми ëки бунақа сиëсат бўлмаса ҳам шунақа кўпайиш бўлармиди?

Абдумалик: Кўпайиш албатта бўларди, лекин улар бу йўл билан мақсадига етмаслигини айтаяпман мен.

Озодлик: Марҳамат Обид қори ака, сизнинг фикрингиз.

Обид қори Назаров: Сизнинг қўлингизда бир қимматбаҳо нарсангиз бўлса, унга биров таҳдид солмаса, бепарво бўласиз, хотиржамроқ ëнингизга қўйиб қўйишингиз ҳам мумкин. Аммо бир хавотир уйғонса, уни сиз маҳкам ушлайсиз. Бағрингизга қаттиқроқ босасиз. Биров қўлини узатса, дод-вой кўтарасиз. Энг улуғ бойлик, ҳеч бир нарх-наво билан баҳолаб бўлмайдиган бойлик ислом ва иймон неъмати ва солиҳ амаллар неъмати. Бунга таҳдид қилинган сайин қизиқиш ортади. Одамларнинг ухлаб ëтган туйғулари уйғонади, ғайратлари, шижоатлари кўпаяди ва инсон бор имкониятини ишга солади. Давлатнинг сиëсати мана шу жиҳатдан мусулмонларга фойда.

Албатта зарар, заҳматлари катта бўлаяпти. Бундай қийинчиликлар бўлишини истамаймиз, лекин шу қийинчиликларнинг ортидан келадиган натижаси шу. Бундай қараганда ҳақиқатан давлат ютқазаяпти ҳозир. Сиëсат ўзига ўзи чоҳ қазияпти. Ўзи Оллоҳнинг ҳам ҳикмати шу. Иншооллоҳ исломда яна ҳам мустаҳкамроқ бўлишади ва улар нусратга, нажотга, ғалабага эришишади деб умид қиламиз.

Суръат Икромов: Биласизми, мен ҳалиги терговчини фикрига қўшилмаган бўлардим. Ўзи ше анти террор бўлимида ишлаётган болларни орасида ҳам намозхонлари бор аслида. Мен улардан сўраганаман: “Мана сизларам намозхон, буларам намозхон. Нега биродарларингизни қамайсизлар?” десам: “Биз ҳам буни ҳоҳламаймиз, аммо, буйруқ шунақа уни бажаришимиз керак”, дейишадида. Бу тўғридан-тўғри Каримов истаги билан боғлимқ сиёсатда бу. Ўзбекистонда бўлаëтган бунақа сиëсий ишлар фақат ëмонликка ишлаяпти. Ўзбекистонни умуман дунë бўйича ҳурмати жуда пастга тушаяпти. Бу Ўзбекистонга жуда катта минус деб ўйлайман. 15 йил ичида Ўзбекистоннинг иқтисоди, социал аҳволи ва ички сиëсати бундан фақат зарба еди.

Муҳаммадсолиҳ Обутов: Агар ҳуқуқ-тартибот идораларидаги ходимларни тилга олсак, уларам шу динсиз совет замонида катта бўлган, бугунги типик ўзбек сотрудникларида. Уларам ўзини мусулмонда дейди, агар сўрасангиз. Лекин шу Худодан кўра кўпроқ Каримовдан қўрқади, бор гап шу. Лекин оперлари орасида намозхони борлигига мен ишонмайман. Сажда эгилган бирор одам ўзи каби ибодатда бўлган бошқа бир одамни бунақанги қилиб эзишига ишониш қийин.

Агар умуман оладиган бўлсак, кейинги давр ичида бўлган бу курашдан диндорлар ҳалигача ўзининг мақсадига эришмади, агар қанақадир мақсад сари ҳаракат қилган бўлса. Яъни, Ҳизбут-Таҳрир бўлсин, бошқа гуруҳлар бўлсин улар ўзининг мақсадига эришмади. Каримовнинг мақсади тахтда ўтириш бўлса, ҳалигача ўтирибди. Албатта шуниси аниқки, у мангу ўтира олмайди барибир.

Озодлик: Муҳаммадсолиҳ ака, шу ерда бир савол берсам. Ўзбекистондаги диндорларга репрресиялар тарихи 1991 йилнинг кузидаги Наманган воқеалари бошида турган Тоҳир ва ўша бесспорний авторитет бўлган Абдували қори акага бориб тақалади, дедик. Булар бири Абдували қори 95 йилда ҳибсга олинган бўйи бедарак. Сўнгги бор у кишининг ҳаёт экани ва қайсидир қамоқхонада қўли операция қилиб кесиб ташлангани ҳақида МХХ нинг собиқ жосуси Икром Ёқубов гапирган эдик. Аммо, бу қанчалик ҳақиқат эканини билмаймиз.

Тоҳир Йўлдош эса ўз сафдошлари сўзларига кўра, вафот этиб кетди. Ваҳоланки, шу йил баҳор ойларида Андижон вилоятида бўлиб ўтган бир неча маҳкама жараёнларида уйидан Тоҳирнинг диски чиқди, деган айблов асос қилиниб, 20 талаб диндорлар қамалгани ҳақида маълумотлар олдик.

Нима деб ўйлайсиз, энди уларнинг майдондан кетиши билан уларнинг номи билан бораётган бу “жодугар ови” тугармикин? Диндорларга нисбатан тазйиқ, таъқиб ва қийноқлар ҳам тугармикин, ҳеч бўлмаса, сусаярмикин?

Муҳаммадсолиҳ Обутов: Мен Ўзбекистонда диндорларга қарши репрессияни кўпам Тоҳир Йўлдош номи билан боғламаган бўлардим. Тўғри, Каримов режими учун аввали шу Тоҳирнинг тўпалони бўлган, дейиш мумкин. Аммо, Каримовнинг табиатидаги режим учун бунинг аввалига коммунистик режимда бошланган. Бу ҳам шу динсиз режимнинг маҳсулику. Унинг режими эса собиқ совет режимининг шундоққина ўзи.

Эртага унинг ўрнига келадиган кимса ҳам диний жамоатлар, гуруҳлар билан Каримовдан қолган кураш меросини давом эттириши керак бўлади. Яъни, бу кураш Каримов ва унинг даври билан тугаб қоладиган нарса эмас. Каримов узил-кесил ғолиб бўлиб чиқиб кетди бу майдондан дебам тушунмаймиз бизлар. Агар у охиригача шу курсида ўтириб ўлса, униг ўлими билан у ғолиб бўлиб кетмайди бу дунëнинг ўзида ҳам, охиратда ҳам.

Жаслиқда ҳаёт фақат ўлим томон боради

Озодлик: Абдумалик, мана шунча қийноқ бўлса ҳам, шунча тақиқлар бўлса ҳам сиз нима учун рўза тутдингиз, нима учун намоз ўқидингиз? Ҳали бу ҳақда Обид қори Назаровдан ҳам сўраймиз, аммо, тутқунликда намоз ўқишга, рўза тутишга енгилликлар бор эканку, сиз нега фойдаланмадингиз?

Абдумалик: Енгиллик бор, лекин биз эътиқодимиз учун, Оллоҳга имон келтирганимиз учун қамалдик. У ерда ўтирганингизда ҳаëт бир томонлама. Фақат ўлимга қараб кетаяпти. Атрофингизда ҳамма ўлиб бораяпти. Ташқаридан умид йўқ. Шундай ҳолатда бўлгандан кейин қандай яхши амални кўрсангиз, ҳаммасини тез-тез йиғиб, амал қилиб кейин ўлиб кетишга ҳаракат қиласиз.

Мисол учун Рамазон ойи энг улуғ ойлардан. Биринчи ўринда туради рўза ойи. Улуғ ой. Рўзани бу ерда тутмасангиз, чиққандан кейин тутишингиз мумкин. Лекин у ерда чиқиш умиди йўқку сизда. Шундоқ тоза ойни ўтказиб юбораманми деб ҳаракат қиласиз яна кучлироқ мусулмон бўлишга. Умуман ўғирлик билан, динга алоқаси бўлмаган, диний тушунчаси бўлмаган болалар “мана шу Жаслиққа келганимга Худога шукур” деб дуо қилишарди.

Озодлик: Демак, қийноқлардан эътиқод синмади, аксинча кучайди ва эътиқоди сустроқ бўлганларни ҳам сафингизга тортиб кетди?

Абдумалик: Ҳаттоки умид қиламиз шулар жаннатий бўлиб кетишди деб. Ўғри болалар бор эди. Биз уларга тушунтирдик ҳаëтнинг қанақалигини, нимага келганлигимизни, нима учун яшаëтганимизни. Улар бизга қўшилиб намозхон бўлишди. Ҳаттоки кечалари туриб дуо қиладиган биродарларга айланишди ва вафот этиб кетди ўша болалар.

Диндор маҳбус учун иймони кафтидаги чўғдек

Озодлик: Обид қори ака, сизга охирги саволимиз. Бу Жаслиқ ҳақидаги мақола сайтга қўйилгандан кейин шарҳларда тилга олинган масала. Тутқунликда мусулмонларга ибодат бўйича енгилликлар берилиши ҳақида муштарийларимиз ëзди. Қанақа енгилликлар берилади? Сизни қамоқхонада эшитаëтган диндор маҳбусларга қандай фатво берган бўлардингиз?

Обид қори Назаров: Мана юқорида Аҳмаджон аканинг сўзларида айтилди бошлаб, яъни намоз ва рўза Оллоҳ таоло фарз қилган ибодат. Ва китобларда ҳам айтилган. Буни ҳеч ким истисно қилмайди ҳеч қандай ҳолатда. Яъни барчага баробар фарз. Мана шу фарзлар маҳбусларга ҳам, очиқда юрган инсонларга ҳам ҳамма учун баробар фарз. Бу нарсани биринчи ўринда эслаб ўтиш керак.

Мана ҳозир Абдумаликнинг сўзидан келиб чиқадиган бўлсак, бизнинг кўзимизда оғир туйилаëтган нарса улар учун, дунëнинг кўп лаззатлари ва роҳатларидан маҳрум бўлган инсон учун асосий лаззат ва роҳат манбаига айланган бўлсачи энди шу ибодат?! Демак, биринчи ўринда бу фарзлигини инкор этиш керак эмас эсланади ва инсон ўзининг зиммасидаги бурчи фарзини ҳар қандай ҳолатда ҳам бажаришга ҳаракат қилиши ҳам фарз. Бу биринчи масала. Буларнинг ҳақ-ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг, тиклашнинг ҳаракатини қилишимиз керак.

Ана энди узрли ҳолатларга келсак бўлади. Ислом дини енгиллик дини. Оллоҳ таоло бандаларига қийинлик, машаққатни хоҳламайди. Оллоҳ таоло Бақара сураси 185-оятда “Оллоҳ сизларга енгилликни истайди. Сизларга қийинчиликни истамайди” дейди. Инсонларга агар шундай оғир шароитлар бўлиб қолса, улар қўлларидан келганча ҳаракатларини қилгандан кейин ҳам имконият йўқлиги ва улар учун бу жуда катта талофатга, зиëнига, ҳалокатга сабаб бўлиши аниқ бўлиб қолганда, улар учун албатта енгиллик бўлади. Бу қамоқда ўтирган одамлар учунгина эмас балки ташқарида оғир ишда ишлаëтга одамлар учун ҳам. Ўша ишда ишламаса, жуда ҳам аҳволи ночор бўлиб қолади. Шундай ҳолатларда уларнинг рўзасини очишга ва бошқа кунларда кейинчалик имкониятини топиб тутиб беришга рухсат берилади.

Тутқунликда ўтирган барча мусулмон биродарларимиз, ҳамюртларимизни яна бир бор Рамазон ойи билан муборакбод этаман ва барчаларига Оллоҳдан сабр тоқат ҳамда тезда озод бўлишликларини сўраб қоламиз!

Озодлик: Раҳмат Обид қори ака. Азиз муштарий, Ўзбекистон қамоқхоналарига эътиқоди учун банди қилинган ва жуда жуда оғир шароитда, қийноқлар остида жазо ўтаётган ўзбекистонлик диндор маҳбуслар тақдиридан гап борган бугунги эшиттиришни якунлар эканмиз, ҳадисларда келадиган: “Бир замонлар келадики, мусулмон учун иймонини сақлаш кафтда чўғни сақлашдек оғир бўлиб қолади” мазмунидаги гап ёдимизга келади.

Ўзбекистон қамоқхоналарида очлик, зўрлик, хўрлик остида ибодат қилаётган минглаб мусулмон маҳбуслар учун бугун иймони, гўёки, кафтидаги чўғдек бўлиб қолди…

http://www.ozodlik.org/content/article/2145103.html

…дин ва диндорликка ҳам мунофиқлик¸ ëлғон…

admin — Fri, 03 Sep 2010 19:52:28 +0000

Ўзбекистон

Бир саволга 5 жавоб: Камбағаллар художўйроқми?

Бу саволга оид мулоҳазаларингизни +420 602 61 27 13 begin_of_the_skype_highlighting +420 602 61 27 13 end_of_the_skype_highlighting ëки +420 773 26 72 30 begin_of_the_skype_highlighting +420 773 26 72 30 end_of_the_skype_highlighting рақамларига қўнғироқ қилиш ëки SMS ëзиш орқали бизга йўлланг!

03.09.2010

Зебунисо

Маркази АҚШ да жойлашган Gallup тадқиқот маркази дунë бўйлаб ўтказган сўров натижалари асосида¸ одамларнинг даромади ва уларнинг динга муносабати ўртасида кучли алоқадорлик бор¸ деган хулосага келди. Бундай хулоса¸ Ўзбекистон мисолида¸ қанчалик ҳақиқатга яқин?
75 йилдан бери инсон табиати ва хулқини ўрганиш мақсадида минглаб тадқиқот ва ижтимоий сўровлар ўтказиб келаëтган Gallup ташкилоти 31 август куни ана шундай сўровларидан бирининг хулосасини эълон қилди. Гуруҳ тадқиқотчилари дунëнинг 114 давлатининг ҳар бирида 1000 нафардан вояга етган шахсга мурожаат қилиб¸ улардан ўз ҳаëтларида диннинг қанчалар муҳим рол ўйнашини сўрашган. Гарчи глобал кўламда ҳам сўралганларнинг аксарияти¸ аниқроғи уларнинг 84 фоизи дин ҳаëтимнинг муҳим қисмидир¸ дея жавоб берган эса-да¸ тадқиқот натижалари дин ролининг камбағал давлатларида кучлироқ эканини кўрсатган. Дунëдаги энг камбағал давлатлар сирасига кирувчи Бангладеш¸ Нигер¸ Яман¸ Малави¸ Шри Ланка ва Бурунди каби юртларда респондентларнинг 99-98 фоизи “дин менинг кундалик ҳаëтимнинг муҳим қисмидир”¸ деб жавоб берган. Аксинча¸ тараққий қилган ва бой Ғарб давлатларидаги респондентларнинг аксари¸ АҚШни мустасно қилганда¸ ўз кундалик турмушида дин ролининг муҳим эмаслигини билдирган. Шундан келиб чиқиб Gallup тадқиқотчилари¸ жамиятнинг диндорлик даражаси билан мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий вазият ўртасида кучли алоқадорлик¸ бор¸ деган хулосага келган.

Gallup тадқиқотчиларининг бундай хулосаси¸ асрлардан бери мавжуд эски қарашнинг янги тасдиғи бўлди. “Дин бу камбағаллар минтақасидир” деган қараш атрофидаги мубоҳаса ҳам асрлардан бери давом этиб келаëтган тортишувдир. Gallup хулосаси турткисида бу баҳсга қайтадиган бўлсак¸ жамият ва шахсларнинг диндорлик даражаси билан уларнинг ижтимоий-иқтисодий аҳволи ўртасида бевосита алоқадорлик борми? Содда қилиб айтганда¸ камбағаллар диндорроқ ва художўйроқми?

Бу саволга имкон қадар Ўзбекистон ва Марказий Осиë минтақасида воқелиги асосида савол топиш илинжида¸ Ўзбекистон ва минтақадаги таҳлилчи ва кузатувчиларга мурожаат қилдик.

Камолиддин Раббимов, мустақил сиёсатшунос:

Камолиддин Раббимов

Мен Gallup томонидан ўтказилган социологик тадқиқот натижалари билан танишиб чиқдим. Унга кўра¸ давлат қанчалик камбағал бўлса, жамиятда диндорлик даражаси шунча юқори бўлади¸ деган хулоса берилган. Тадқиқот репрезентатив ўтказилмаган, жамоатчилик фикри аралаш методлар орқали олинган. Шундай бўлса-да, натижаларни Ўзбекистон мисолида таққослаб кўриш, ўзбек жамиятида диндорлик даражаси ва унинг сабаблари, табиати, хусусиятлари ҳақида фикрлаш жуда актуал. Тадқиқотда санаб ўтилган камбағал, ва айни пайтда диндорлик даражаси юқори бўлган давлатларнинг аксарияти мусулмон давлатлардир. Шу сабаб, Gallup “камбағаллик диндорликнинг ошишига сабаб бўлмокда” деган хулосани беради. Бу хулоса тўғри, лекин қисман тўғри¸ холос.

Ўзбекистон шароитида қуйидаги ўзига хосликлар мавжуд. Биринчидан, Ўзбекистон ғарбидан шарққа борган сари аҳоли зичлиги барқарор ўсиб боради. Яъни, Қорақалпоғистон энг сийрак, Андижон эса энг аҳолиси зич ҳудудлардир. Иккинчидан, ғарбдан шарққа қараб аҳоли зичлиги ўсгани сайин “ижтимоий муносабатлар” (социальные коммуникации) ҳам барқарор ўсиб боради. Учинчидан, айнан аҳоли зичлашуви ва ижтимоий муносабатлар кучайиши билан боғлиқ ҳолда аҳолининг диндорлик даражаси ўсиб боради.

Ўзбекистоннинг энг диндор минтақалари бу Фарғона водийси вилоятлари, Тошкент шаҳри, ҳамда пойтахт вилоятидир. Лекин бу ҳудудлар иқтисодий жиҳатдан камбағал эмас, аксинча, бошқа вилоятларга нисбатан иқтисодий ривожланган. Ўзбекистонда шу пайтгача ўтказилган социологик тадқиқотлар натижалари қуйидагиларни кўрсатади: 99% аҳоли ўзини эътиқод қилувчи, яъни “Худога ишонувчи” деб ҳисоблайди. Лекин, “диний турмуш тарзи кечирувчи” ёки ўзини “диндор” деб баҳоловчи аҳоли ҳозирги пайтда 15-16% атрофида (рақамлар 2007-2008 йиллар кўрсаткичлари). Бу ҳолат кўпгина жамиятларга хос бўлган юқори диний ўзлик ва нисбатан паст диний амалиётни ифодалайди. Умуман, диндорлик даражасини белгилаб берувчи, диний фаоллашувнинг замирида ижтимоий муаммоларнинг ўзигина эмас, балки, ушбу муаммоларни англай олиш қобилияти ётади.

Ўзбекистондаги тадқиқотлар шу нарсани тасдиқлайдики, “фаол диний турмуш тарзи кечирадиган аҳоли қатлами” синфий характерга эга эмас. Яъни, “мен диндорман” деган аҳолини бирор-бир ижтимоий синф билан тасвирлаб бўлмайди. Ўрта синфда ҳам, камбағаллар орасида ҳам, бойлар орасида ҳам диндорлик фоизлари бир-бирига анча яқин. Лекин “шаҳар – қишлоқ” кўрсаткичи бўйича шаҳарликларнинг диндорлик даражаси ҳар доим юқори бўлиб келганлиги кузатилади. Ўзини диндорлигини таъкидлаган аҳолининг социал-демографик кўрсаткичларига келсак, этник нуқтаи назардан ўзбекларда (ҳар хил йилларда одатда 90-95% атрофида); ёши улуғ респондентларда (ўртача 16-23% атрофида), 29-ёшгача бўлган ёшларда – 11-16% атрофида, (лекин бу аҳоли қатлами Ўзбекистон шароитидан келиб чиқиб, ўзининг диндорлигини яширишга мойиллиги билан ажралиб туради); ўрта маълумотлиларда – 30-34%, ўрта махсус – 30%, олий маълумотлилар орасида эса 20-25%ни ташкил қилади.

Gallup тадқиқотида диннинг асосан икки функциясига урғу берилган, булар “ижтимоий муносабатларни тартиблаштирувчи” (социальная регламентация) ва “компенсаторлик”дир. Яъни, “одамлар ижтимоий норозиликлар сабаб динга берилади”, “камбағаллар дин орқали ўзларига таскин бериб, охират умидлари орқали ўзларини юпатади” (компенсация) деган тушунтириш кучайтирилган. Бу фикрлар тўғри, лекин ҳақиқий вазият жуда хам кенг ва мураккаб.

Мусулмон дунёсида диндорлик даражаси энг пастга тушган давр бу 20-асрнинг ўрталаридир, ва ўтган асрнинг охирги чорагидан бошлаб тескари жараён сезиларли кучайди. Мусулмон дунёсида аҳолининг диндорлик даражаси кучайишининг асосий сабабларидан бири бу ислом динининг “дунёқарашни белгилаб берувчи” функциясидир. Ислом дини бошқа динларга нисбатан жуда кучли ақидалар корпусига эга, шу сабаб, ижтимоий ўта зиддиятли шароитларда хам мусулмон дунёси ўзининг нисбатан юқорироқ диндорлик даражаси билан ажралиб қолаверади. Глобаллашув жараёнида бу жараён фақат кучаяди. Жумладан, Ўзбекистонда ҳам юқоридаги вазият кутилади.

Ислом дини камбағалликни парваришлайди, уни қадрият сифатида талқин этади деган фикр ёки хулоса мутлақ нотўғри ва провокациондир.

Баҳодир Мусаев¸ мустақил жамиятшунос:

Баҳодир Мусаев.

Камбағаллик бор жойда дин эмас¸ балки унинг ақидапараст секталари¸ унинг радикал оқимлари гуллаб-яшнайди ва камбағал давлатларда шунга гувоҳ бўлиш мумкин. Чунки қашшоқ¸ ердан умид ва таскин топа олмаган одамнинг қандайдир мўъжизаларга ишонгиси келади ва бу эҳтиëжни ана шундай диний секта ва оқимлар қондиради.

Камбағаллик ва диндорлик ўртасида алоқа бор¸ дер экан¸ жамиятни бошқарувчи қонун-қоидалар¸ уни тартибга солувчи ўзаро муносабатлардан умидини узиб¸ илоҳий бир мўъжизагагина кўз тикишга мажбур қолган қатламларнинг ана шу мўъжизани дин ва диндорликдан излашини назарда тутиш мумкин ва бундай алоқадорлик ҳамиша бўлиб келган. Аммо мен бундай фанатизм ва догматизмни диндорлик деб атамаган бўлардим.

Саволни бевосита¸ Ўзбекистонда аҳоли аксар қисми ижтимоий-иқтисодий шароитининг ëмонлашуви уларнинг диндорлашувига сабаб бўлдими¸ деган тарзда қўйсак¸ мен ўзимни бу масалада билимдон¸ деб билмасамда¸ 90-йилларда жамиятнинг ўта тезлик билан диндорлаша бошлагани кузатилганини айтиб ўтмоқчиман. Гарчи ўшанда ҳар қадамда очилган мачитлар¸ кўп ўтмай¸ ҳукумат тазйиқи билан ëпилиб¸ мусулмонлар экстремист ва террорчига чиқарилгандан кейин бу жараëн сустлашган бўлса-да¸ бугун у ëпиқ бир шаклга ўтган бўлиши мумкин¸ холос. Аммо Ўзбекистонда¸ жамият ҳаëтининг барча соҳасида бўлган каби¸ дин ва диндорликка ҳам мунофиқлик¸ ëлғон¸ кўзбўямачилик шу қадар омухта бўлиб кетганки¸ бугун айнан қайси қатламнинг ҳақиқатда диндор¸ қайсинисининг эса¸ акси эканини аниқлаш ўта мушкул ишга айланган.

Ҳабибулло Ҳакимов¸ исломшунос:

Ҳабибулло Ҳакимов ўзининг нафақат исломшунос¸ балки тақводор мусулмон эканини ҳам таъкидлайди.

Ҳозирги кундаги ҳолатни кўриб ислом дини камбағаллар динига ўхшаб қолди. Бунинг сабаби¸ Пайғамбаримиздан кейин балки яхши ниятда динга кўп қўшимчалар қўшавериш натижасида бизнинг динимиз ўта фалсафий¸ ҳаëтдан узоқроқ¸ воқеликдан ташқарироқ динга айланиб қолди. Кейин-кейин яна ўша тенденция давом этиб¸ ислом дини “тараққиëтни¸ бойликни жуда ҳам мувофиқ эмас¸ улар билан бирга кета олмайди” деган даражада тасаввур ҳосил бўлди бугунги кунга келиб. Натижада бугунги кунга келиб ҳамма ривожланиш Ғарб давлатларига ўтиб кетди. Шарқ давлатларининг аксарида баъзи нефт сотиб бойиган давлатлардан ташқари жуда кўпи қолоқлик исканжасида қолиб кетди.

Бевосита ўз минтақамизга келсак¸ совет империяси қулагандан кейин диннинг ўзининг нималигини тушунмаган халқ динга кўп берилди. Ҳозир диннинг таъсири кучли. Афсуски¸ бу илғорликка чорлайдиган¸ бирликка чорлайдиган¸ тараққиëтга чорлайдиган дин эмас ҳозирги туришида. Художўйликка бойлик камбағалликнинг унча алоқаси йўқ. Совет даврида ҳамманинг бошини машғул қилган идеология бор эди. Ҳозирги кунда доллар деган идеология бор ва яна дин деган идеология бор. Албатта¸ бунда дин идеологияси ғолиб келади. Чунки жуда гўзал сўзлари билан¸ гўзал даъватлар бор¸ аслида амалида бўлмаса ҳам. Диндорликда ҳамма бахт деган нарсани исбот қилиб беришади.

Иккинчи яна бир сабаби борки¸ динда юпатувчилик¸ Оллоҳга шукур айтиш¸ бошга келган кундан рози бўлиш деган тушунчалар ҳам бор. Бу ўз ўрнида керакли нарса. Масалан¸ қандайдир бир табиий офат ëки мусибат келганда ўта жазавага тушмаслик¸ Оллоҳнинг тақдирига рози бўлишлик юзасидан юпатиш томонлари бор диннинг. Бунинг ҳам таъсири бўлса керак камбағал одамларнинг динда туришлигига¸ динда маҳкам бўлишлигига. Чунки уларнинг ҳаëтида қанчалик оғир ҳолат бўлмасин Оллоҳга шукур айтиб қониқишлик¸ шукур айтиб яшашнинг тарғиботи бор диннинг.

Акбар Тўражонзода¸ таниқли тожик уламоси:

Ҳожи Акбар Тўражонзода

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Менинг бу тадқиқотдан хабарим бор. У ерда даъво қилишадики¸ гўë камбағал мамлакатларда одамлар кўпроқ динга берилади¸ кўпроқ Худодан қўрқишади¸ худоталаб бўлади ва тараққиëти яхши мамлакатларда диндорлар жуда оз бўлади ëки кам бўлади. Яна ўзлари айтишадики¸ Америка бундан мустасно. Гарчанд Америка анча бой давлат бўлса ҳам¸ у ерда диндорлар кўп эмиш.

Мен камбағаллар художўйроқ бўлади¸ деган фикрни нодуруст деб биламан. Чунки мусулмон мамлакатларида¸ мана Туркия¸ Малайзия¸ Саудия¸ халиф мамлакатлари¸ ҳатто Эронда ҳам анча иқтисодий шароитлари яхши. Одамларнинг турмушлари ҳам анча яхши. Диндорлар жуда ҳам кўп. Шунинг учун бу даъволари нотўғри.

Мен ўйлайманки билъакс. Қайси миллатнинг дониши¸ ақл-фаросати кўпроқ бўлса¸ шунча кўпроқ динга берилади. Ўрта Осиë мамлакатларига келсак¸ бу ерда 1988 йиллардан кейин ислом уйғониши пайдо бўлди. Диний уйғониш ҳаракати жуда кучли кетаяпти. Ҳукуматлар ҳамма ҳаракатларини қилишаяпти бунинг олдини олишга. Лекин ҳеч қандай муваффақ бўлишмаяпти¸ бўлишмайди ҳам. Зеро бу одамларнинг табиий бир эҳтиëжи.

Диндорлик¸ камбағаллик ëки бойликка боғлиқ эмас. Мен масалан¸ битта мисол келтираман. Москвада кўп ўзбек ва тожик бадавлат йигитларини биламан. Ҳаммалари миллионерлар. Яхши уйлари бор¸ квартиралари бор¸ машиналари бор¸ тижоратлари биор¸ ишхоналари бор. Қўлларида неча юзлаб одам ишлайди. Ëшлари ҳам 28-30-35 гача. Ўша самарқандлик¸ бухоролик¸ хўжандлик¸ исфаралик¸ ҳисорлик¸ ўратепалик йигитлар Рамазондан ташқари ҳар душанба ва пайшанба куни рўза тутишади. Ҳар жума куни масжидда намоз ўқишади. Ифтор кечалари¸ мана яқинда Рамазонда Москвада эдим¸ ҳайратда қолдим. Ҳаммалари ҳар кеча хатмларга бориб қатнашаяпти. Хусусан¸ бундан аввал ҳам мен неча марта кўрдимки¸ бизларни кутиб олиб қиммат ресторанларга олиб бориб зиëфат беришди. Душанба куни эди. Ўзлари овқат ейишмади. “Нимага ўзларинг еб-ичмаяпсизлар?” десак¸ “Бугун душанба. Биз Пайғамбаримиз суннатига мувофиқ рўза тутганмиз” дейди. Бу йигитларни ким мажбур қилди Москвада? Айтаяпманку миллионлари бор. Лексус (Lexus) машиналари бор¸ Порше (Porsche) машиналари бор. Ким уларни ислом динига шунақа ихлос билан берилиб кетишга мажбур қилди? Буни иймон дейишади¸ буни ақида дейишади¸ буни Оллоҳ таолонинг ҳидояти дейишади. Кўп камбағаллар борки¸ нааъувзубиллоҳ энг ëмон қип-қизил кофиру атеист. Кўп бойлар борки¸ алҳамдулиллоҳ жуда ҳам тақволи¸ хуш тавозели¸ хуш ахлоқли. Қўлидан келганча камбағалларга ëрдам беради. Масжидлар қуришади¸ бошқа хайрли ишларни қилишади. Бу инсоннинг фитратига боғлиқ¸ инсоннинг тарбиясига боғлиқ¸ яна энг муҳими Оллоҳнинг ҳидоятига боғлиқ.

Ражаббой Бобожонов¸ хоразмлик кекса журналист:

Ражаббой Бобожонов

Бизнинг Хоразмда динга унчалик эътибор катта¸ деб бўлмайди. Мисол учун мана ўзларимизнинг маҳалламизни оладиган бўлсак¸ 40 оила яшайдиган бўлса¸ шундан бор-йўғи тўртгина одам рўза тутади. Энди бундай қараганда ҳозирги вақтда қариялар рўза тутишни бас қилгандайку¸ шу ëшлар кўпроқ рўза билан машғулроқдай. Намоз ўқийдиганлар ҳам¸ мисол учун беш йил аввал қанча одам ўқиб турган бўлса¸ ҳозир ҳам шунча. Ўқиган ўқийди¸ ўқимаган ўқимайди.

Энди ўзига тўқроқлар¸ тўғрисини айтсам¸ масжидга камроқ боришади. Камбағаллар кўпроқ боришади. Бунинг сабаби бугунги кунда “фақат Оллоҳга ишониш мумкин” деган ишонч¸ умид бўлса керак. Одамлар Оллоҳга¸ Худога илтижо қилиб Оллоҳдан умидворлиги учун кўпроқ камбағаллар рўза тутиб намоз ўқисалар керак деб ўйлайман. Чунки ердагиларга ишонч қолмади. Дейлик¸ ҳоким билан ҳеч кимнинг иши йўқ¸ ҳокимнинг одамлар билан иши йўқ. Ҳар ким ўзи билан ўзи овора. Ўзи билан ўзи югуриб “Қандай қилиб пул топсам экан. Қандай қилиб бола-чақа боқсам экан” деган мақсад ҳозир. Иши юришганники юришиб турибди¸ юришмаганники турибди. “Ўзингнинг аравангни ўзинг торт” дегандай гап бўлиб турибди.

…сиëсий жараëнларга йўл очган Солидарност тарихи…

admin — Thu, 02 Sep 2010 08:16:12 +0000

Ўзбекистон

Ҳақсиз жамиятда ишчига ким ҳақ беради?

Freedom House ташкилоти илк бор дунëдаги ишчилар ва касаба уюшмалари фаолияти аҳволига диққат қаратди.

01.09.2010

Зебунисо

Жаҳон бўйлаб ишчилар ва улар манфаатини ҳимоя қилувчи мустақил касаба уюшмалари ҳақ-ҳуқуқларига нисбатан таҳдидлар ошиб бормоқда. Freedom House ташкилотининг “Ишчилар ҳақларининг глобал аҳволи: Ëвқараш дунëдаги эркин меҳнат” деб номланган илк ҳисоботининг мухтасар хулосаси ана шундай.

Дунëнинг аксар мамлакатларидаги ишчилар синфи ва улар ҳақларини ҳимоя қилувчи мустақил касаба уюшмалари фаолияти уларни тўлиқ назоратда ушлашга интилаëтган авторитар режимларнинг қаттиқ исканжасида қолмоқда¸ дейилади маркази Вашингтонда жойлашган Freedom House – Озодлик уйи ташкилоти ҳисоботида.

“Ишчилар ҳақларининг глобал аҳволи: Ëвқараш дунëдаги эркин меҳнат” деб номланган илк ҳисобот муҳаррири¸ Freedom House тадқиқотлари директори Арч Паддингтон ишчилар ҳақлари ва касаба уюшмалари вазияти жамиятдаги демократия аҳволининг жиддий кўрсаткичи эканини таъкидлайди.

- Касаба уюшмаларига фуқаровий жамиятнинг ўта муҳим қисми сифатида қараймиз ва шу боис ишчилар ҳақлари манзарасига алоҳида эътибор бериш фурсати етди¸ деган тўхтамга келдик. Бунинг устига¸ глобал майдондаги молиявий бўҳрон ҳам айнан ишчилар ҳақларини алоҳида ўрганиш эҳтиëжини туғдирди¸ дейди Озодлик билан суҳбатда ҳисобот муҳаррири.

2009 йил давомида дунëнинг 165 давлатидаги ишчилар ҳақлари ва мустақил касаба уюшмалари фаолиятини яқиндан кузатган тадқиқотчилар¸ бу давлатларнинг 41 тасидаги меҳнат муҳитини “эркин” деб топган. Айни пайтда¸ яна 40 давлат¸ яъни тадқиқ этилган давлатларнинг чорагидаги муҳит “репрессив”¸ 14 давлатдаги вазият эса¸ “ўта репрессив” деб баҳоланган.

Ўзбекистон: Ишчилар ҳақсизлиги умум ҳақсизликнинг бир қисмидир

Ўзбекистон¸ Freedom House ташкилотининг инсон ҳақлари ва матбуот эркинлиги борасида йиллардан бери ҳозирлаб келинаëтган ҳисоботларида ҳар йили дунëдаги “ëмонларнинг ëмони” дея баҳоланиб келинмоқда.

Ишчилар ҳақлари ва мустақил касаба уюшмалари вазиятига доир илк ҳисобот¸ Ўзбекистонни дунëдаги яна бир қора рўйхатга қўшди¸ дейди бу тадқиқот муҳаррири Арч Паддингтон.

- Ўзбекистонда демократиянинг бирор аломатини қидирсак¸ бу мамлакатда унинг йўқлигига гувоҳ бўламиз¸ холос. Янги ҳисобот¸ Ўзбекистонда фундаментал инсон ҳақларининг президент Каримов томонидан қанчалар топталаëтганининг яна бир далилидир. Биз тадқиқ қилган 165 давлатдан фақат 14 давлатгина ишчилар ва касаба уюшмалари ҳақлари мутлақ топталаëтган “ўта репрессив” давлат дея баҳоланди ва шулардан бири Ўзбекистондир. Бу эса¸ Ўзбекистоннинг шунчаки авторитар эмас¸ балки дунëдаги мутлақ репрессив режимлардан бири эканининг яна бир тасдиғидир¸ дейди ҳисобот муҳаррири Арч Паддингтон.

Ўзбекистон¸ Freedom House кузатувчиларининг қайд этишича¸ собиқ СССРдан қолган меҳнат муҳити ва касаба уюшмалари тизимини мутлақ мерос қилиб олган постсовет давлатларидан биридир – бу мамлакатда меҳнат ташкилотлари ва касаба уюшмалари фаолияти тоталитар тузумнинг мутлақ назорати остида қолмоқда.

Ўзбекистон демократик ташаббуслар маркази раҳбари Искандар Худойберганов¸ Ўзбекистонда ишчилар ҳақларини ҳимоя қилиш маданиятининг мутлақ йўқлигини мамлакатдаги демократиянинг умум вазияти билан изоҳлайди.

- Бунинг йўқлиги сабаби¸ аввало демократия деган нарсанинг ўзи Ўзбекистонда йўқ. Профсоюз – касаба уюшмалари деган нарса бу ишчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган мустақил ташкилот. Ишчилар¸ иш берувчи¸ кўп ҳолларда давлатдан норози бўлган¸ уларнинг ҳақлари эзилаëтган тақдирда буларнинг ҳақларини ҳимоя қилиб норозилик митинглари¸ демонстрациялар ташкил қилади ва шу йўл билан ишчилар муаммоларини ҳокимиятга еткизади. Ўзбекистонда демократия бўлмагандан кейин¸ мустақил профсоюз ҳам йўқ¸ дейди Искандар Худойберганов.

Айни пайтда кузатувчи¸ Ўзбекистонда тўлиқ давлат назоратида бўлган касаба уюшмалари борлиги¸ уларнинг асосий вазифаси ишчилар эмас¸ балки иш берувчи манфаатларини ҳимоялаш ва ишчи-хизматчилардан совет давридаги каби турли тўловлар йиғишдан иборат эканини қўшиб ўтади.

Капиталистик меҳнат муносабатлари – демократияга йўлми?

Freedom House тадқиқотчилари¸ Полшадаги Солидарност касаба уюшмалари ҳаракатининг кейинги 30 йиллик эволюцияси¸ айни пайтда Хитойда мустақил касаба уюшмалари фаолиятининг тобора жонланаëтгани мисолида айнан ишчиларнинг мустақил бирлашмаларига авторитар тузумлар илдизини қуритиши мумкин омил сифатида қараш ўринлими¸ деган саволни ўртага қўядилар.

Аксар ноҳукумат ташкилотларидан фарқли¸ касаба уюшмалари аъзолари сонининг кўплиги ва демократик усулда бошқарилган тақдирда¸ уларнинг кейинчалик каттароқ сиëсий талаблар бешигига айланиш имкони¸ уларни демократлашув жараëнидаги марказий ўйинчига айлантиради¸ дейилади Freedom House – Озодлик уйи ташкилотининг “Ишчилар ҳақларининг глобал аҳволи: Ëвқараш дунëдаги эркин меҳнат” деб номланган илк ҳисоботида жумладан.

Касаба уюшмаларининг бундай потенциали эркин бозор қонунлари ишлайдиган¸ капиталистик меҳнат муносабатлари шаклланган жамиятларда очилади¸ Ўзбекистонда эса¸ айримлар айтаëтган каби ëввойи капитализм эмас¸ ëввойи социализм ҳукмрон¸ дейди Искандар Худайберганов.

- Чунки капиталистик давлат бўлса¸ бозор иқтисоди қонунлари¸ албатта демократияни илгарига суради. Бизда эса¸ бозор муносабатлари йўқ ва шунинг учун иқтисод ўлиб бормоқда. Чунки Ўзбекистонда бозор иқтисоди ривожланиши учун сиëсий муҳит йўқ. Бизда ҳамма соҳа¸ хусусан касаба уюшмалари ҳам давлат секторига айланган¸ дейди Ўзбекистон демократик ташаббуслар маркази раҳбари Искандар Худойберганов.

Иш кучининг эркин ҳаракати – эркин фаолиятга замин бўладими?

Ғарб тадқиқотчилари ҳам¸ ўзбекистонлик ҳуқуқ фаоли ҳам бирдек – Ўзбекистонда ишчилар ҳақларини ҳимоя қилувчи мустақил касаба уюшмалари йўқлигини бу давлатдаги демократик муҳит¸ аниқроғи унинг йўқлиги билан изоҳлашди.

Норасмий манбаларга кўра¸ бугунги кунда ишга яроқли ўзбекистонликларнинг 5 миллиондан 10 миллионга яқини муҳожирликда меҳнат қилмоқда. Уларнинг энг катта қисми¸ ҳам расмий¸ ҳам норасмий манбаларга кўра¸ Россияда ишламоқда. Россиядаги ўзбек муҳожирларининг меҳнат ҳақлари қўпол тарзда бузилаëтганига оид хабар Озодликка энг кўп бўладиган кундалик шикоятлардан биридир. Иш берувчининг золимлиги¸ 18 соатлаб ишлатиб¸ маош бермай ҳайдаб юборгани¸ ҳужжатларини олиб қўйиб¸ қулликка солганига оид ҳикояларнинг кети узилмайди.

Аммо ҳозирча¸ меҳнат муҳити¸ сиëсий ва иқтисодий вазият Ўзбекистондагидан фарқли нисбатан эркин Россияда ҳозирга қадар ўзбекистонлик меҳнат муҳожирлари ҳақларини ҳимоя қилиш иддаоси билан бирор уюшма ëки гуруҳ тузилгани йўқ. Нега?

Йиллардан бери Россияда меҳнат қилиб келаëтган ўзбекистонлик муҳожир Дилшодбек фикрича¸ бунинг сабабини ўзбеклар зеҳниятидан излаш лозим.

- Бирлик йўқ ўзбекларда¸ бирлик йўқ. Ҳаммаси ўзини аравасини тортадиган бўлиб қолган фақат. Россиядаги қурилишларда ишлаëтган ўзбекларни кўрсангиз¸ кўпчилиги беш-олти ой ишлаб¸ “кидала” бўп қолдик¸ опчиқиб қўйди дейдида¸ кетаверади. Уларга ким ҳам ëрдам берарди? Кетишга йўлкираси бўлмаса¸ мачитга бориб ëтади. Мачитдагилар пул йиғиб беради¸ шу. Ҳозир Россияда нима кўп¸ мачит кўп¸ Худога шукур. Аммо ўзбекларнинг ўз ҳақларини ҳимоя қилиш учун бирлашганларини ҳеч кўрмадим. Аксинча¸ ўзбекнинг ўзбекни олиб келиб қулдек ишлаëтганини кўп кўрдим¸ дейди Россиядаги ўзбекистонлик меҳнат муҳожири Дилшодбек.

“Ишчилар ҳақларининг глобал аҳволи: Ëвқараш дунëдаги эркин меҳнат” деб номланган илк ҳисобот муҳаррири¸ Freedom House тадқиқотлари директори Арч Паддингтон¸ нафақат Ўзбекистон ичкариси¸ балки муҳожиратдаги ўзбекистонликлар орасида мустақил касаба уюшмаларига бирлашиш тажрибасининг йўқлигини эътироф эта туриб¸ айни пайтда¸ сиëсий маданият ва кўникмаларнинг бугун йўқлиги¸ уларнинг эртага ҳам бўлмаслиги тасдиғи эмаслигини айтади.

“Демократик жараëнлар¸ қаердандир¸ қай шаклдадир бошлангач¸ у домино эффекти сифатида бутун жамиятга ëйила бошлайди; бунга бундан 30 йил аввал туғилиб¸ катта сиëсий жараëнларга йўл очган Солидарност тарихи мисолдир”¸ дейди жаноб Паддингтон.

http://www.ozodlik.org/content/article/2145459.html

…журналистлари Саодат Омонова ва Малоҳат Эшонқулова…

admin — Mon, 30 Aug 2010 18:48:36 +0000

Ўзбекистон

Давлат журналистлари давлат раҳбарига мурожаат қилди

Саодат Омонова президент Каримовга мурожаат қилиб, ўзи ишлаётган “Ёшлар” телеканалидаги муаммоларга эътибор беришни сўради.

30.08.2010

Меҳрибон

“Ёшлар” телеканалининг журналистлари Саодат Омонова ва Малоҳат Эшонқуловалар Озодлик орқали президент Ислом Каримовга мурожаат қилиб, телерадиокомпанияда авж олаётган маҳаллийчилик, гуруҳбозлик, иқтисодий жиноятлар ва цензура каби муаммолар авж олганига эътибор қаратишни сўрадилар.

Давлат назоратидаги асосий телеканаллардан бири “Ёшлар” каналининг икки журналисти иддоаларига кўра, ҳукумат доирасидаги айрим шахслар ҳомийлиги остида “Ёшлар” канали директори Хайрулла Нуриддинов ҳамда Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси раиси Алишер Хўжаев давлат пулларини ўзлаштириш, таъмагирлик, ижтимоий тенгсизлик каби қонунбузарликларга муккасидан кетган.

Журналист Саодат Омонова ўзи ва ҳамкасби Малоҳат Эшонқулова телеканалдаги муаммолар ҳақида оммага ошкор қилганларидан кейин уларга нисбатан босим ва тазйиқлар кучайгани боис президент Ислом Каримовга мурожаат қилишга мажбур бўлганини айтади.

Президентга маҳаллий матбуот орқали мурожаат қилишнинг имкони бўлмагани боис ўз арзимни Озодлик орқали етказишга қарор қилдим дейди Саодат Омонова:

- Ҳурматли Ислом Абдуғаниевич. Айни кунда бизга нисбатан тазйиқ ва таҳдидлар кучайиб бормоқда. Шу боис бизни ўз ҳимоянгизга олишингизни ва адолатни тиклашга амалий кўмак беришингизни сўраймиз. Агарда Миллий телерадиокомпанияда мавжуд қонунбузарликларни мамлакатимизда фаолият кўрсатаëтган оммавий ахборот воситалари орқали ëритишнинг имкони бўлганида эди, компания раҳбарияти, “Ëшлар” телеканали директори Хайрулла Нуриддинов томонидан содир этилаëтган иқтисодий талон-тарожликлар, маҳаллийчилик, гуруҳбозлик хусусидаги бор ҳақиқатни айтиш учун Озодлик радиосининг минбаридан фойдаланишга мажбур бўлмаган бўлардик.

“Ёшлар” телеканали янги ташкил қилинган пайтлари “Давр” дастурида долзарб масалалар ёритилган, таҳлилий-танқидий лавҳалар эфирга берилган. Бироқ 2004 йилдан бошлаб телеканалда цензура урчий бошлади, дея давом этади “Ёшлар” телеканли журналисти.

- Алишер Хўжаев ва Хайрулла Нуриддиновлар ўз раҳбарлик фаолияти давомида биз журналистларга таҳлилий ва танқидий мавзуларни эфирга узатишни умуман тақиқлаб қўйди. Ҳозир биз тайëрлаëтган лавҳалар, репортажларнинг асосий қисми тегишли идоралар вакиллари томонидан назоратдан ўтказилади. Улар лозим топса, лавҳанинг маълум бир қисми қисқартирилади, кадрлар ўзгартирилади. Керак бўлса, танқидий фикрлардан иборат айрим интервьюлар олиб ҳам ташланади,- дейди президентга мурожаат қилган Саодат Омонова.

Унинг айтишича, телерадиокампания раҳбарияти ҳаракатларида иқтисодий жиноятлар аломатларини кўриш мумкин.

- Айни пайтда миллий телерадиокомпанияда давлат томонидан ажратилаëтган маблағлар раҳбарият томонидан ноқонуний ўзлаштирилиб, аëвсиз талон-тарож қилинаяпти. Барча каналларимизни замонавий аппаратура билан жиҳозлаш мақсадида давлат томонидан ниҳоятда катта маблағ ажратилди. Шу маблағ ҳисобидан телевидение учун амалда арзон ва сифатсиз техникалар харид қилинган бўлсада, ҳужжатларда ўта сифатли ва замонавий деб расмийлаштирилиб, ажратилган маблағларнинг катта миқдори телевидение раҳбариятининг чўнтагини қаппайтирди.

Яна бир муҳим масала бу реклама. Айтиб ўтиш керакки, реклама туфайли телевидение ҳисобига тушиши лозим бўлган маблағнинг катта қисми ҳам раҳбарият чўнтагига кираяпти. Чунки ҳозирги пайтда реклама телевидениега имтиëзга эга бўлган бир қатор хусусий фирмалар орқали кириб келаяпти. Улар реклама учун келаëтган маблағларнинг 50 фоизини ўз ҳисобларига олиб қолишаяпти. Ана шундай фирмалар қаторига “Содиқов”, “Илҳомов” каби хусусий корхоналарни киритиш мумкин. Имтиëзга эга бўлган бу фирмалар эса МТРК (МиллийТелеРадиоКомпания) раҳбариятига тегишли. 2005 йилда МТРК раиси лавозимига ўтирган Алишер Хўжаев бошчилигидаги раҳбарият нафсининг ҳакалак отганлиги туфайли ҳозирги пайтда Ëшлар телерадиоканалида ижтимоий тенгсизлик ҳам ҳукм сураяпти. Ходимларнинг ойлик маошида катта тафовут бор. Масалан канал директори Хайрулла Нуриддиновнинг одамларига, унинг одамларининг асосий қисмини айнан тошкентликлар ташкил этади, жуда катта маош тўланади. Айрим ходимлар 900 минг сўмдан бир миллион сўмгача ҳақ олишади. Икки миллион сўмдан ортиқ олаëтганлари ҳам бор. Улар ойлик маошларининг ярмини директор гумаштаси Дилшод Муҳаммедовга беришади. У эса ўз вақтида бу маблағни Хайрулла Нуриддиновга олиб кириб беради. Хуллас Хайрулла Нуриддинов телерадиоканал маблағини талон-тарож қилишнинг ана шундай ўзига хос усулини ўйлаб топган.

Давлат назорат қиладиган “Ёшлар” телеканали журналисти Омонова телерадиокампания раҳбарияти орқасида ҳукумат доирасидаги конкерт шахслар тургани боис тилга олинган муаммоларнинг бартараф қилинишига панжа орасидан қаралмоқда, дея таъкидлайди яна ўз мурожаатида.

- Буларнинг барчасига Бош вазир ўринбосари Абдулла Орипов бош-қош. Хайрулла Нуриддиновнинг жиноятларини гарчи Бош прокуратура аниқлаган бўлсада, барчаси хаспўшланди. Номигагина ҳайфсанд берилди холос. Бунинг тагида нима ëтибди? Маҳаллийчиликми ëки интернет сайтларида чиққанидек, Хайрулла Нуриддинов ўз лавозимида қолиш учун ҳовлисини сотиб сарфлаган 350 минг АҚШ долларининг куч-қудратимикан,- дейди Саодат Омонова.

Расмий матбуотда ишлайдиган икки журналистнинг давлатга қарашли телеканалдаги муамммоларни оммага очиқлаганини баъзилар жасорат, дея баҳолаётган бўлса, бошқалар буни ҳокимиятдаги айрим доиралар буюртмаси билан қилинаётганини айтмоқда.

Ошкора чиқишларини махсус буюртма, деяётганларга жавобан журналист Малоҳат Эшонқулова телеканалда қонунбузарликлар авж олгани ҳақида ўтган йилдан бери турли идораларга мурожаат қилиб келганини айтади.

- Мен ўз президентимизга, Бош вазирга, Миллий хавфсизлик хизмати раҳбариятига ва Бош прокуратурага телевидениеда бўлаëтган талон-тарожликлар ҳақида, маҳаллийчилик борасида мурожаат қилганман. Бош прокуратурадан “Сиз ëзган шикоят аризалари асосида Ëшлар телеканалида бюджет интизоми бузилган ҳолатлари, меҳнат интизоми бузилган ҳолатлари, меҳнат қонунчилиги бузилган ҳолатлари аниқланди ва биз мавжуд қонун бузилиш ҳолатларини бартараф этиш учун Миллий телерадиокомпания раиси Алишер Хўжаев номига тақдимнома киритдик”, деган мазмунда жавоб келди. Ўша ëзишувлардан кейин энг асосий босим Алишер Хўжаев томонидан бўлди. Тўғридан-тўғри айтилдики, “Эшонқулова, сиз бугундан бошлаб ëзишларни тўхтатасиз. Агар тўхтатмасангиз, биз касаба уюшмаси йиғилишининг қарорини чиқарамиз ва сизни журналистликка номуносиб деб топамиз”, деди. Ишдан ҳайдаймиз деган эди. Ҳозирда учта кўрсатувим ва учта ижтимоий роликларим тайëр турибди. “Ўзингнинг овозинг билан ўқибсан. Шеванг бор. Қайта монтаж қил”, деган баҳоналарда кўрсатувни эфирга бермай ушлаб туришибди,- дейди Малоҳат Эшонқулова.

Озодлик бу икки журналистнинг иддоалари бўйича телерадиокомпаниянинг бир қатор мулозимларига, жумладан, “Ёшлар” телеканали директорининг биринчи ўринбосари Зойир Қурбонов, “Ёшлар” телеканалининг “Давр” ахборот дастури бош муҳаррири Соҳибжон Алижоновларга мурожаат қилди.

Бироқ “Ёшлар” канали мутасаддилари мавзу юзасидан халқаро матбуотга ўз фикрини билдиргани ва бошқа унга қайтиш истаклари йўқлигини айтиб, гапни қисқа қилдилар.

Хусусан, Соҳибжон Алижонов бу борада ВВС радиосининг ўзбек бўлимига интервью бергани ва айни интервьюдаги фикрларидан фойдаланишимиз мумкинлигини айтди.

Жаноб Алижонов 24 август куни ВВС радиосига берган интервьюсида ўз ҳамкасбларининг “Ёшлар” телеканалида маҳаллийчилик, гуруҳбозлик ва цензура борасидаги иддоаларини бутунлай инкор қилди.

- Тўрт йилдан бери ишлаяпман шу ерда, шу вазифада. Бунақа ҳолатга дуч келмаганман. Чунки бу ерда, умуман бизда кўп масалалар коллегиально ҳал қилинади. Битта мен эмас. Куннинг масъул муҳаррири бор, бадиий кенгаш бор. Шуларнинг кўригидан ўтади. Бу ерда кўпроқ цензура эмас, профессионал нуқтаи назардан келиб чиқиб ниманингдир эфирдан олиб қўйилганлиги ë нимагадир қўшимча қилиниши ҳақида гапирилса, тўғрироқ бўлади. Мисол учун интервьюлар олиб ташланади деяпти. Интервьюларни олиб ташлаш менимча дунë практикасида нормал ҳолат. Айтайлик интервьюда бояги тайëрланаëтган материалнинг мазмун-моҳиятини очиб бера олмаган бўлса, интервью бераëтган одам ëки гапларида чалкашлик, нотўғри факт, маълумотлар бўладиган бўлса, олиб ташланади. Бу цензура эмасда,- дея таъкидлади “Ёшлар” телеканалининг “Давр” ахборот дастури бош муҳаррири Соҳибжон Алижонов ВВС радиосига берган интервьюсида.

http://www.ozodlik.org/content/article/2143351.html